✦ Zabytek sztuki ogrodowej od 1840 roku ✦
Park Lenné
Arcydzieło pruskiej sztuki ogrodowej autorstwa Petera Josepha Lennégo
Do kogo należy park – i kto o niego dba?
Do Schloss Gültz należy dziś tylko bardzo niewielka część historycznego parku Lenné: dwór wraz z najbliższym otoczeniem. Według katastru nieruchomości działka dworska ma powierzchnię około 2,2 hektara – dom, dziedziniec, tereny ogrodowe i mały staw. Znacznie większa część dawnego parku majątku należy do gminy Gültz oraz do prywatnych właścicieli; na północy i wschodzie stary park od dziesięcioleci jest zabudowany domami mieszkalnymi.
Stan tego zabytku sztuki ogrodowej dokładnie zbadała Hochschule Neubrandenburg. Praca magisterska Lutza Meckego i Normana Kühna (inwentaryzacja 2010, opublikowana 2011) stwierdziła: dawny park jeleni w wyniku zalesienia i dzikiego zarastania stał się lasem, „Aha” zachowało się już tylko we fragmentach, staw z harfą wietrzną jest niemal całkowicie zamulony, rondel lipowy ledwie rozpoznawalny, lodownia popada w ruinę, a większości osi widokowych Lennégo nie da się już udokumentować. Na temat pielęgnacji czytamy tam, że „planowanych działań pielęgnacyjnych czy wręcz prześwietleń drzewostanu” „nie widać”. Praca zalecała odsłonięcie osi widokowych, pogłębienie stawu z harfą wietrzną, restaurację lodowni i domu drobiu oraz rozwinięcie parku jeleni jako wypasanego lasu pastwiskowego. Jesienią 2023 roku uczelnia przyjechała ponownie: studenci kierunku architektura krajobrazu (specjalność konserwacja zabytków sztuki ogrodowej) w semestrze zimowym 2023/24 zaktualizowali na miejscu inwentaryzację i rozwinęli konserwatorskie wytyczne dla parku. W semestrze letnim 2024 również Hochschule Wismar (Wydział Projektowania, moduł „Renowacja i konserwacja zabytków”) wybrała Gültz jako miejsce studiów: studenci przeanalizowali użytkowanie i typy budynków we wsi, przemiany miejscowości na mapach z lat 1888–1995 oraz krajobraz i gospodarkę – od dworu przez lodownię i dom drobiu aż po stajnię dla koni. Wiedza o tym, co należałoby zrobić, istnieje więc. Według naszych obserwacji do dziś niemal nic z tego nie zostało zrealizowane.
Sama gmina znajduje się pod dużą presją finansową: jej budżet na 2026 rok wykazuje deficyt w wysokości około 333 000 euro, a starosta w czerwcu 2026 roku polecił, by zadania dobrowolne finansowała już tylko w niezbędnym, niecierpiącym zwłoki zakresie. Na pielęgnację parku w tych warunkach praktycznie nie zostaje miejsca.
„Pielęgnuję naszą część parku sam i na własny koszt. Wyraźnej woli, by zachować ten klejnot jako całość, nie widzę obecnie ze strony gminy. Park Lenné to zabytek sztuki ogrodowej wysokiej rangi – potrzebuje ludzi, którzy się o niego troszczą. Każdy, kto chce pomóc czasem, wiedzą lub pieniędzmi, jest serdecznie mile widziany.”
— Michael Schneider, Schloss Gültz · Wsparcie & stowarzyszenie przyjaciół
Źródła: Mecke/Kühn 2011 (zob. niżej), s. 6, 24–40, 46–56; uchwała budżetowa gminy Gültz na 2026 rok wraz z nadzorczym zarządzeniem starosty powiatu Mecklenburgische Seenplatte z 11 czerwca 2026 roku na podstawie § 82 ust. 1 KV M-V, ogłoszona za pośrednictwem Amt Treptower Tollensewinkel.
Peter Joseph Lenné
W roku 1840 Axel baron von Maltzahn powierzył zaprojektowanie parku dworskiego najsłynniejszemu architektowi ogrodów w Prusach: Peterowi Josephowi Lenné, generalnemu dyrektorowi ogrodów królewskich w Poczdamie i twórcy Tiergarten w Berlinie.
Lenné zaprojektował park krajobrazowy w stylu angielskim, rozciągający się na południe i wschód od wzniesionego później dworu. Malownicze stawy porządkują teren i tworzą lustrzane tafle wody w duchu romantyzmu.
Park należy do największego skupiska parków Lennégo w Niemczech – wraz z sąsiednimi majątkami Broock, Kartlow, Kruckow, Plötz, Tentzerow i Wietzow tworzy wyjątkowy krajobraz ogrodowy w dolinie Tollense.
Peter Joseph Lenné
1789–1866
Generalny dyrektor
ogrodów królewskich w Poczdamie
„Peter Joseph Lenné i właściciele majątków stworzyli tym samym w dolinie Tollense zachowany do dziś, wybitny przykład pruskiego upiększania kraju w XIX wieku. Należy go docenić jako pomorski odpowiednik poczdamskiego krajobrazu pałacowego i zachować w nienaruszonym stanie.”
— Prof. Dr.-Ing. Sabine Bock: „Peter Joseph Lenné und das pommersche Tollensetal – Ein Frühwerk der preußischen Landesverschönerung”, w: Pommern – Zeitschrift für Kultur und Geschichte, zeszyt 2/2025, s. 23
Trzy stawy
Centralne elementy kompozycji parku Lenné
Staw dworski
Największy z trzech stawów leży bezpośrednio na południe od dworu. Jego brzegi porastają jodły jednobarwne i stare lipy. Taflę wody ożywiają łabędzie.
Staw Harfy Eolskiej
Dzięki charakterystycznemu cyplowi staw ten otwiera malownicze widoki. Nazwa nawiązuje do ustawionej tu niegdyś harfy eolskiej – romantycznego instrumentu, na którym grał wiatr.
Staw Różany
Najmniejszy staw ma niewielką wysepkę – typowy element romantycznej sztuki ogrodowej. Latem jego powierzchnię pokrywają lilie wodne.
Park z lotu ptaka · 1925
Założenie Lennégo na zdjęciu lotniczym
Ukośne zdjęcie lotnicze z 1925 roku – „Plan upiększenia Gültz” Lennégo (1840) przechowywany jest w Plankammer fundacji Stiftung Preußische Schlösser und Gärten Berlin-Brandenburg
Osie widokowe
Rozległe „points de vue” na dolinę Tollense
Kręte ścieżki
Naturalnie poprowadzone ścieżki w stylu angielskim
Grupy drzew
Malowniczo skomponowane nasadzenia drzew i krzewów
Historyczny drzewostan
Wiele drzew i krzewów posadzonych przez Lennégo przetrwało do dziś
Jodła jednobarwna
Abies concolor
Kilka okazałych egzemplarzy nad stawem dworskim. Srebrzystoniebieskie igły malowniczo kontrastują z ciemną wodą.
Cypryśnik błotny
Taxodium distichum
Tuż przy brzegu stawu. Przy niskim stanie wody z mułu wyrastają jego charakterystyczne „pneumatofory”.
Buk czerwony
Fagus sylvatica 'Purpurea'
Kilka potężnych egzemplarzy rosnących jako solitery. Ich ciemnoczerwone liście tworzą wyraziste akcenty wśród zieleni parku.
Platan
Platanus × hispanica
Ponad 150-letnie drzewa o charakterystycznej łuszczącej się korze. Chętnie sadzone jako solitery w parkach Lennégo.
Tulipanowiec
Liriodendron tulipifera
Egzotyczne drzewo z Ameryki Północnej, w czerwcu obsypane kwiatami w kształcie tulipanów. Świadectwo wysokich ambicji kompozycyjnych.
Dąb piramidalny
Quercus robur 'Fastigiata'
Dąb o kolumnowym pokroju jako wyrazisty pionowy akcent – typowy dla ogrodów Lennégo.
Historia parku
Plan upiększenia Lennégo
Axel baron von Maltzahn zleca Peterowi Josephowi Lennému opracowanie „planu upiększenia” majątku Gültz. W tym roku Lenné sporządza jedenaście planów upiększenia dla majątków pomorskich – z nazwy znane są Broock, Gültz, Kartlow, Kruckow, Neuensund, Rottmannshagen, Sarow i Zarrenthin (Sabine Bock, Pommern 2/2025, s. 19).
Założenie parku
Park krajobrazowy powstaje według planów Lennégo. Zostają wykopane trzy stawy, wytyczone osie widokowe i wykonane pierwsze nasadzenia drzew i krzewów.
Budowa dworu
Helmuth baron von Maltzahn zleca budowę obecnego dworu radcy budowlanemu Georgowi Danielowi. Park zostaje dostosowany do nowej rezydencji.
Inwestor jako ogrodnik
Po ustąpieniu ze stanowiska sekretarza stanu Helmuth von Maltzahn przez siedem lat mieszka na stałe w Gültz. Szczególnie leży mu na sercu ogród: „prawie nigdy nie chodził do parku bez ręcznej piły, znakował drzewa, wycinał gałęzie” (Pommersche Lebensbilder, 1936). Za Stawem Harfy Eolskiej, zwanym też Stawem Harfy Wietrznej, zaczynał się ogrodzony zwierzyniec.
Ostatnie miesiące wojny
W lutym 1945 roku kręgielnia w parku zostaje zajęta na magazyn 1,5 miliona akt emerytalnych z Prus Wschodnich; po wkroczeniu Armii Czerwonej kręgielnia spłonie. W zwierzyńcu zostają zakopane skrzynie z rodowym srebrem. Więcej w archiwum
Wywłaszczenie
Rodzina von Maltzahn zostaje wywłaszczona w ramach reformy rolnej. W kolejnych dziesięcioleciach park coraz bardziej popada w ruinę.
Ochrona zabytków
Powiat Mecklenburgische Seenplatte przeprowadza wysłuchanie w sprawie objęcia parku dworskiego ochroną jako zabytku sztuki ogrodowej na podstawie § 2 DSchG M-V (25 marca 2021). Programu pielęgnacji i rewaloryzacji całego parku do dziś nie ma.
Nowa inwentaryzacja
Studenci Hochschule Neubrandenburg (architektura krajobrazu, ochrona zabytkowych ogrodów) w semestrze zimowym 2023/24 ponownie inwentaryzują park i aktualizują konserwatorskie wytyczne z lat 2010/11.
Przebudzenie
Na niewielkiej części należącej do Schloss Gültz krok po kroku pielęgnujemy park własnymi siłami. Dla pozostałej, dużej części wciąż brakuje programu pielęgnacji – więcej powyżej.
Park w rodzinnym albumie
Rodzinny album fotograficzny pokazuje park takim, jaki był przed 1945 rokiem. Podpisy pochodzą z samego albumu i zostały tu przytoczone dosłownie. Nie odnotowano, kto założył album ani kiedy wykonano zdjęcia.




Miejsca te można odnaleźć do dziś. Jeśli chcesz je zobaczyć: zwiedzanie dworu i parku na zapytanie.
Park w obrazach
Poznaj park
Park Lenné jest częścią zespołu Schloss Gültz i można go zwiedzać podczas oprowadzań lub przy okazji wydarzeń.
Źródła i literatura
• Prof. Dr.-Ing. Sabine Bock: Peter Joseph Lenné und das pommersche Tollensetal – Ein Frühwerk der preußischen Landesverschönerung, w: Pommern – Zeitschrift für Kultur und Geschichte, rocznik 64, zeszyt 2/2025, s. 18–23
• Harri Günther, Sibylle Harksen: Peter Joseph Lenné. Pläne für Stadt und Land. Bestandskatalog der Lennépläne in der Plankammer der Staatlichen Schlösser und Gärten Potsdam-Sanssouci, cz. III: Stadt und Land, Poczdam 1990
• Lutz Mecke, Norman Kühn: Gültz – Schlosspark. Bestandserfassung – Entwurf – Erhaltung, praca magisterska, Hochschule Neubrandenburg, Wydział Nauk o Krajobrazie i Geomatyki (promotorzy: Prof. Dr.-Ing. Elke Mertens, Dipl.-Ing. Stefan Pulkenat), styczeń 2011 – online
• Hochschule Neubrandenburg, kierunek architektura krajobrazu, specjalność ochrona zabytkowych ogrodów: aktualizacja wytycznych konserwatorskich dla parku dworskiego w Gültz, semestr zimowy 2023/24 (inwentaryzacja w terenie we wrześniu 2023; niepublikowane)
• Uchwała budżetowa gminy Gültz na rok budżetowy 2026 (przyjęta 10 marca 2026) wraz z zarządzeniem organu nadzoru z 11 czerwca 2026, Amt Treptower Tollensewinkel
• Alexander Duncker: „Die ländlichen Wohnsitze, Schlösser und Residenzen", t. XIII, karta 763 (1873)
• Pommersche Lebensbilder, t. II, s. 266–280 (1936)
• Kataster nieruchomości Meklemburgii-Pomorza Przedniego: wykaz działek, obręb Gültz, arkusz 14 (działka dworska, powierzchnia urzędowa 22 103 m²)
• Niepublikowana kronika rodzinna „Gültz – Aus dem Leben meiner Vorfahren” (zbiory prywatne)
• Plan Lennégo, Stiftung Preußische Schlösser und Gärten Berlin-Brandenburg, SPSG 3483 (1840)
• Mapa topograficzna (Messtischblatt) 2245 Gültz, Königlich Preußische Landesaufnahme (1886)
• Wysłuchanie powiatu Mecklenburgische Seenplatte w sprawie ochrony zabytków (25 marca 2021)