Historia
Schloss Gültz – perła architektury późnoklasycystycznej w dawnym powiecie Demmin, prowincja Pomorze
📍 Położenie historyczne
Schloss Gültz leży w dawnym powiecie Demmin pruskiej prowincji Pomorze. Gültz należał do Pomorza do 1945 roku i dopiero po II wojnie światowej znalazł się w Meklemburgii. Obecnie posiadłość leży w powiecie Mecklenburgische Seenplatte w Meklemburgii-Pomorzu Przednim.
Herb rodu von Maltzahn
Dzielony w słup herb rodowy przedstawia w polu prawym błękitnym jedna nad drugą dwie oderwane złote głowy zajęcze, a w polu lewym złotym przy linii podziału wykorzeniony czerwony krzew winorośli z czerwonym gronem między dwoma czerwonymi liśćmi. Na hełmie z labrami z prawej błękitno-złotymi, a z lewej czerwono-złotymi stoi siedem złotych słupów przed wachlarzem z siedmiu pawich piór. Barwy herbowe to błękit i złoto.
Rodzina von Maltzahn należy do meklembursko-pomorskiej starej szlachty (Uradel) i jest poświadczona w dokumentach od 1194 roku. Około 1900 roku Maltzahnowie posiadali majątki o łącznej powierzchni ponad 44 000 hektarów.
– Nie bojaźliwie, nie zuchwale, lecz wszystko z umiarem
Tablice wywodu przodków (Aufschwörungstafeln) zakonu joannitów
Kto chciał zostać przyjęty do zakonu joannitów, musiał udowodnić swoje szlacheckie pochodzenie kolorowaną tablicą przodków. Dwie takie „Aufschwörungstafeln” dla członków rodziny von Maltzahn zachowały się w Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz – pochodzą ze spokrewnionych domów Wolde i Rothmannshagen. Rothmannshagen należał około 1800 roku także do linii z Gültz: Helmuth Dietrich von Maltzahn (ur. 1763), dziadek fundatora dworu, był panem na Rothmannshagen, Gültz i Prützen.
Rodzina von Maltzahn-Gültz
Dwa pokolenia ukształtowały Schloss Gültz i odcisnęły swój ślad w historii Niemiec
Jak powstał „Dom Gültz”
Jako odrębna linia rodu Dom Gültz zaczyna się od Axela Heinricha Ludwiga von Maltzahna (* 8 listopada 1808 w Gültz), najmłodszego syna Helmutha Dietricha. Studiował prawo w Bonn i Berlinie, a w 1836 roku zdał egzamin asesorski. W marcu tego samego roku zmarli jego ojciec i starszy brat Eduard; Axel przejął Gültz i Hermannshöh według wyceny na 240 800 talarów i odszedł ze służby sądowej. 28 listopada 1838 roku poślubił w Schwerinie Auguste von Lützow (1820–1891), córkę meklemburskiego ministra stanu Ludwiga von Lützowa, i zamieszkał z nią w Gültz. W 1840 roku zamówił u Lennégo plan upiększenia parku, w 1841 roku został starostą powiatu Demmin – i zmarł zaledwie kilka tygodni później, 12 lutego 1841 roku, w wieku 32 lat na tyfus. Jego jedyny syn Helmuth miał wtedy zaledwie rok.
Młoda wdowa wyszła w 1849 roku w Gültz za starostę Hermanna von Heydena z Leistenow; w ten sposób w życiu Helmutha pojawili się przyrodni bracia von Heyden. Od 1847 roku uczył go guwerner Julius Lappe, który w latach 1851–1887 był pastorem w Gültz i przez całe życie pozostał z nim w przyjaźni. „Ciocia Auguste”, jak wszędzie nazywano ją na starość, zmarła w 1891 roku w Demmin i została pochowana w rodowym grobowcu w Gültz obok swojego pierwszego męża. Demminer Tageblatt szczegółowo opisał jej pogrzeb w maju 1891 roku: nabożeństwo żałobne w domu, w którym zmarła, w Demmin, kondukt przez Treptower Straße i Anklamer Straße z korpusem oficerskim ułanów, duchownymi synodów Demmin i Treptow, diakonisami oraz zarządami Fundacji Elżbiety, Stowarzyszenia Kobiet i przytułku dla nieuleczalnie chorych. Jej wnuk Gerhard von Maltzahn niósł na czele jej Krzyż Zasługi na poduszce. Na dworcu trumnę przeniesiono do wagonu kolejowego i przewieziono do Gültz. Pastor nazwał ją w swojej mowie „diakonisą z Bożej łaski”; wielu ubogich i chorych, jak powiedział, mogło o sobie rzec: „Straciliśmy matkę.” (Demminer Tageblatt, 60. rocznik, nr 110, 14 maja 1891; odpis z 1992 r., Archiwum Schloss Gültz)
Źródło: Berthold Schmidt, Geschichte des Geschlechts von Maltzan und von Maltzahn, rozdział „Das Haus Gültz”, s. 93–108.
Helmuth baron von Maltzahn-Gültz
Studia prawnicze w Erlangen, Heidelbergu (Corps Vandalia, w wieku 18 lat senior) i Berlinie; podróże naukowe do Szwajcarii, południowej Francji i Włoch, w 1862 roku z Robertem von Puttkamerem trzy miesiące po Anglii i Szkocji. Referendarz rejencyjny w Koblencji, Wetzlarze, Anklam i Szczecinie, w 1866 roku asesor rejencyjny. Ochotnik jednoroczny 1859/60 w 2. Pułku Ułanów Gwardii; w 1866 i 1870/71 jako oficer w Pułku Kirasjerów „Królowej” w Pasewalku, 28 listopada 1870 roku ciężko ranny pod Beaune-la-Rolande (EK II). Kirasjerzy z Pasewalku. Budowniczy Schloss Gültz (1868–1872). Poseł do Reichstagu z okręgu wyborczego Anklam-Demmin (1871–1888), od 1884 roku przewodniczący komisji budżetowej. Sekretarz stanu w Urzędzie Skarbu Rzeszy (1888–1893) z rekomendacji Bismarcka. Nadprezydent prowincji Pomorze w Szczecinie (1900–1911). Dziedziczny marszałek krajowy Starego Pomorza Przedniego (1909) – ostatni. Założyciel Komisji Historycznej dla Pomorza (1911). Dwukrotny doktor honoris causa Uniwersytetu w Greifswaldzie: Dr. jur. h. c. 18 stycznia 1901 roku, z okazji 200-lecia Królestwa Prus, oraz D. theol. h. c. w 1921 roku „za działalność na polu kościelnym i wierną przekonaniom postawę w zamęcie rewolucji” (B. Schmidt; Archiwum Uniwersytetu w Greifswaldzie). Zakon joannitów: kawaler honorowy 1875, kawaler sprawiedliwości 1883, komendator Komturii Pomorskiej 1894, od 1916 roku kanclerz zakonu.
Posiadał majątek rycerski Gültz (1100 ha), Schossow (579 ha), Werder (730 ha) i Wodarg (924 ha) – łącznie ponad 3300 hektarów w powiecie Demmin.
Kgl. Preuß. Wirklicher Geheimer Rat
Oberpräsident der Provinz Pommern
Axel baron von Maltzahn
Najstarszy syn nadprezydenta, urodzony jeszcze w starym domu o konstrukcji szachulcowej. Katharineum w Lubece, matura w 1886 roku w Joachimsthalsches Gymnasium w Berlinie, studia w Heidelbergu (Corps Vandalia) i Berlinie; ochotnik jednoroczny 1890/91 w Pułku Kirasjerów „Królowej” w Pasewalku, tamże rotmistrz rezerwy. Starosta powiatu Grimmen (1900–1911; port Stahlbrode, kolej do Loitz 1906; dymisja po procesie Beckera 1910/11), w 1912 roku nadprezydium w Magdeburgu, od 1914 roku tajny nadradca rejencyjny i radca referent w Pruskim Ministerstwie Rolnictwa; 1914/15 dowódca kolumny amunicyjnej na zachodzie i wschodzie (EK). Od 1919 roku pan na Hermannshöh, od 1923 roku w Gültz. Etapy życia w archiwum · Zakon joannitów: kawaler honorowy 1899 (wówczas asesor rejencyjny w Bergen na Rugii), honorowy komendator Komturii Pomorskiej (1923). Umysł wszechstronny: znawca Horacego, matematyk, miłośnik gwiazd, skrzypek i wagnerysta.
W 1898 roku poślubił Helene von Platen. Sześcioro dzieci – córka Gisela (* 18 grudnia 1901 w Grimmen) zmarła 3 stycznia 1902 roku – w tym syn Helmuth, który prowadził majątek do 1945 roku. Syn Helmutha, Axel (1932–2024), urodzony i ochrzczony w Gültz, pozostał związany z domem do końca – Michael Schneider miał jeszcze okazję poznać go osobiście.
Geheimer Regierungsrat
und vortragender Rat im Ministerium
für Landwirtschaft, Domänen und Forsten
Berlin-Lichterfelde, Bahnstraße 24
Dzieci Helmutha i Anny von Maltzahn
Helmuth von Maltzahn i Anna von Rohrscheidt pobrali się 22 lutego 1867 roku w Erfurcie. Z małżeństwa narodziło się sześcioro dzieci; syn Christoph zmarł w październiku 1872 roku, dwa dni po urodzeniu. Dorosło pięcioro – trzech synów i dwie córki. Axel, Agnes i Helmuth przyszli na świat jeszcze w starym domu o konstrukcji szachulcowej, Elsbeth i Gerhard już w nowym dworze.
Axel
Dziedzic Gültz. Starosta (Landrat) powiatu Grimmen, w 1912 radca rejencyjny w Magdeburgu, od 1914 tajny nadradca rejencyjny w pruskim Ministerstwie Rolnictwa. Sześcioro dzieci (Gisela, * 18 grudnia 1901, † 3 stycznia 1902); jego syn Helmuth prowadził majątek do 1945 roku.
Agnes
W 1887 roku weszła przez małżeństwo do przedpomorskiej rodziny szlacheckiej von Gadow. Jej mąż był rotmistrzem w stanie spoczynku i panem na Drechow koło Tribsees, od 1914 roku kawalerem honorowym Zakonu Joannitów.
Helmuth
Prawnik w administracji: w 1899 asesor rejencyjny w Prenzlau, w latach 1904–1914 starosta (Landrat) powiatu Prenzlau, następnie radca przy nadprezydencie w Poczdamie. Od 1919 roku właściciel majątku rycerskiego Schossow koło Treptow nad Tollense. Komandor honorowy Zakonu Joannitów (1953). W latach 1914/15 rotmistrz rezerwy pułku kirasjerów „Królowa”, komendant kwatery głównej XXIII Korpusu Rezerwowego we Flandrii.
Elsbeth
Jej mąż Servaz von Gerlach, syn starosty Friedricha von Gerlacha, był majorem w stanie spoczynku i właścicielem majątku rycerskiego Rohrbeck w Nowej Marchii, od 1918 roku kawalerem honorowym Zakonu Joannitów. W 1909 roku Elsbeth przejęła od ojca majątek Crampe w powiecie Arnswalde, który ten ponownie zalesił.
Gerhard
Królewsko-pruski rotmistrz rezerwy w pułku kirasjerów „Królowa” (wcześniej służył tam jako oficer czynny), pan na Wodarg i Werder – oba majątki ojciec nabył w 1881 roku. Dwanaścioro dzieci, wśród nich urodzony w 1910 roku w Wodarg Günther.
Źródła: Berthold Schmidt, Geschichte des Geschlechts von Maltzan und von Maltzahn, rozdział „Das Haus Gültz”, s. 105–108; artykuły w Wikipedii o Helmuthcie von Maltzahnie (nadprezydent), Axelu von Maltzahnie (starosta, 1868), Helmuthcie von Maltzahnie (prawnik w administracji) i Güntherze von Maltzahnie. Informacje, których nie da się pewnie udokumentować, pominięto.
Pozdrowienia z Schossow, 1927
Freda von Maltzahn z domu von Arnim (1889–1963), od 1912 roku żona Helmutha von Maltzahna, drugiego syna budowniczego dworu, pisze z Schossow – w adresie pocztowym „Tützpatz Kr. Demmin” – do „Idy” – zapewne tej samej Idy Schultz w Drechow, do której już w 1917 roku wysłano kartkę z Gültz (poniżej, wśród pocztówek): dziękuje za przepis, który chcą wypróbować na Wielkanoc, i wspomina dni w Drechow, w majątku swojej szwagierki Agnes von Gadow, po której posiłkach było się sytym jeszcze przez trzy dni. Dwie małe kartki, oddalone od siebie o dziesięć lat, pokazują, jak ściśle domy Gültz, Schossow i Drechow były ze sobą związane.
Dwie drogi życiowe z rodziny
Schossow należało do posiadłości budowniczego dworu; od 1919 roku mieszkał tam jego syn Helmuth z Fredą von Arnim. Z tej linii – w rodowej numeracji „dom Schossow” – pochodzą dwie osoby, których drogi wyprowadziły daleko poza Pomorze: zięć Helmutha i jego wnuk.
baron Kurt von Plettenberg
Od 1937 roku prezes izby dworskiej domu Schaumburg-Lippe w Bückeburgu, od 1941 roku kierownik zarządu generalnego dawniej panującego pruskiego domu królewskiego. Należał do ścisłego kręgu spiskowców z 20 lipca 1944 roku i uczestniczył w przygotowaniach zamachu stanu. Aresztowany 3 marca 1945 roku, w drodze na przesłuchanie w kwaterze głównej Gestapo rzucił się z okna na czwartym piętrze i zginął – aby pod torturami nie wydać jeszcze niewykrytych współspiskowców. Jego teść Helmuth von Maltzahn-Schossow zmarł w 1959 roku również w Bückeburgu.
baron Paul von Maltzahn
Syn barona Hansa-Axela von Maltzahna (* 1913, zaginiony od 1944 roku) i Holenderki Anny Mathilde van Stockum, wnuk Helmutha z Schossow i prawnuk budowniczego dworu; Arianne von Plettenberg była jego ciotką. Urodzony w Demmin kilka miesięcy przed końcem wojny – jego ojciec nie wrócił z wojny – studiował prawo, historię i arabistykę w Heidelbergu, Monachium i Hamburgu oraz w Institut d'études politiques w Paryżu – a w 1964 roku został w Heidelbergu członkiem korporacji studenckiej (Corps Vandalo-Guestphalia) – podobnie jak budowniczy dworu stulecie wcześniej w Heidelbergu. Po wstąpieniu do służby zagranicznej w 1970 roku jego droga wiodła niemal wyłącznie przez świat arabski i islamski: attaché w Irlandii, referent prasowy w Bejrucie, referent ds. kultury w Paryżu, w latach 1980–1984 stały zastępca ambasadora w Damaszku, następnie w Urzędzie Spraw Zagranicznych w Bonn (polityka kulturalna i edukacyjna), w 1989 stały zastępca ambasadora w Algierze, w latach 1991–1996 kierownik referatu organizacyjnego Departamentu Centralnego, potem minister pełnomocny w Londynie.
Następnie trzy kolejne placówki ambasadorskie: Kair (2000–2003), Teheran (2003–2006) – w napiętym okresie, gdy jedna z irańskich gazet już w 2004 roku doniosła o jego odwołaniu, czemu rząd nazajutrz zaprzeczył – oraz Dżakarta, z akredytacją na Indonezję i Timor Wschodni (2006–2009). Od jesieni 2009 do lata 2010 roku kierował ambasadą Niemiec w Bagdadzie, w miesiącach wycofywania wojsk amerykańskich.
Od września 2010 roku kierował Niemieckim Towarzystwem Polityki Zagranicznej (Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik) w Berlinie, ostatnio jako sekretarz generalny do 2014 roku. Współtworzył tam program bliskowschodni i zapraszał na rozmowy gości państwowych – w 2013 roku m.in. irańskiego ministra spraw zagranicznych Alego Akbara Salehiego, w samym środku negocjacji w sprawie porozumienia nuklearnego. We wspomnieniu pośmiertnym DGAP uhonorowało go jako wybitnego dyplomatę i zaangażowanego znawcę polityki zagranicznej – przypominając jego poczucie humoru i człowieczeństwo. Zmarł w Poniedziałek Zielonoświątkowy, 21 maja 2018 roku, w wieku 73 lat w Boldevitz na Rugii – znów na Pomorzu Przednim, gdzie się urodził.
Źródła: Wikipedia, artykuły „Kurt von Plettenberg” i „Paul Freiherr von Maltzahn” (nr 1667 numeracji rodowej, „Haus Schossow”); DGAP, „Die DGAP trauert um Paul Freiherr von Maltzahn” (2018); politik&kommunikation, „Von Maltzahn leitet Geschäfte der DGAP” (2010); Genealogisches Handbuch der Freiherrlichen Häuser A, t. II (GHdA 13), Glücksburg 1956, s. 287–292; Maltza(h)nscher Familienverband (red.), Maltza(h)n 1945–2019, Rostock 2020.
Związki z rodami Pomorza, Meklemburgii i Marchii
Poprzez małżeństwa dom Gültz był na przestrzeni czterech pokoleń związany z jedenastoma innymi rodami szlacheckimi, od Meklemburgii po Nową Marchię. Zestawienie obejmuje wyłącznie udokumentowane związki.
Powstaje dom Gültz · ok. 1808–1849
von Brockhusen
Axel Heinrich Ludwig von Maltzahn (1808–1841), założyciel domu Gültz, był synem Wilhelmine von Maltzahn z domu von Brockhusen.
von Lützow
⚭ 28 listopada 1838 w Schwerinie: Axel poślubia Auguste von Lützow (1820–1891), córkę ministra stanu Meklemburgii-Schwerin Ludwiga von Lützowa.
von Brandenstein
Matka Auguste, Sophie, była z domu baronówną von Brandenstein (1796–1876). Była babką budowniczego dworu.
von Heyden
⚭ 1849 w Gültz: owdowiała Auguste poślubia starostę Hermanna von Heydena z Leistenow. Jego synowie stali się przyrodnimi braćmi młodego Helmutha.
Budowniczy · 1867
von Rohrscheidt
⚭ 22 lutego 1867 w Erfurcie: Helmuth von Maltzahn (1840–1923) poślubia Annę von Rohrscheidt (1847–1913). Para miała sześcioro dzieci.
Dzieci budowniczego · 1887–1912
von Gadow
⚭ 1887 w Gültz: Agnes poślubia Augusta von Gadowa (1861–1929), rotmistrza w stanie spoczynku i pana na Drechow koło Tribsees.
von Gerlach
⚭ 1893 w Gültz: Elsbeth poślubia Servaza von Gerlacha, majora w stanie spoczynku i pana na Rohrbeck w Nowej Marchii.
von Platen
⚭ 17 maja 1898 w Schaprode na Rugii: Axel, dziedzic Gültz, poślubia Helene von Platen (1879–1942) z linii Poggenhof, „różę Rugii”. Jej matka Helene z domu von der Lancken pochodziła z Lanckensburga i zmarła w 1915 roku w Poggenhof. Więcej w archiwum
von Borcke
⚭ 1907: Gerhard, pan na Wodarg i Werder, poślubia Helene von Borcke (1884–1946) z linii Demnitz i Millnitz.
von Arnim
⚭ 1912: Helmuth, późniejszy pan na Schossow, poślubia Fredę von Arnim (1889–1963).
Pokolenie wnuków · 1934–1945
von Plettenberg
⚭ 5 września 1934 w Schossow: Arianne von Maltzahn (1914–1974), córka Helmutha, poślubia Kurta von Plettenberga. Należał on do ruchu oporu z 20 lipca 1944 roku. Po aresztowaniu w marcu 1945 roku odebrał sobie życie w kwaterze głównej Gestapo w Berlinie, aby nie wydać współspiskowców.
Hrabiowie von Platen-Hallermund
Helmuth von Maltzahn (1900–1984), syn Axela i do 1945 roku ostatni pan na Gültz, był żonaty z Alexandrą hrabianką Rzeszy von Platen-Hallermund. Ich synem jest historyk baron Christoph von Maltzahn (* 1943 w Greifswaldzie). Tak więc zarówno ojciec, jak i syn wżenili się w ród Platen.
Źródła: Berthold Schmidt, Geschichte des Geschlechts von Maltzan und von Maltzahn, rozdział „Das Haus Gültz”; artykuły w Wikipedii o Axelu von Maltzahnie (starosta, 1808 i 1868), Helmuthcie von Maltzahnie (nadprezydent i prawnik w administracji), Güntherze von Maltzahnie, Kurcie von Plettenbergu i Christophie von Maltzahnie. Dla okresu do 1945 roku ponadto: Maltza(h)nscher Familienverein (red.), Die Maltza(h)n 1194–1945. Der Lebensweg einer ostdeutschen Adelsfamilie, Kolonia 1979.
Pocztówka „Schloss Gülz (Pommern)”, 1911
Jedna z wczesnych pocztówek fotograficznych przedstawiających dwór. Pokazuje budynek mniej więcej czterdzieści lat po jego ukończeniu – jeszcze z pierwotnym podziałem elewacji i z otwartym wówczas brzegiem stawu. Kolekcja Michaela Schneidera.
Pocztówki i pozdrowienia, ok. 1900–1917
„Gültz i/Pomm.” – dwór i gospoda
Karta fotograficzna łącząca dwór i wieś: u góry „Herrenhaus” (dwór) za szerokim podjazdem, z wieżą i portykiem, przed nim furmanki; u dołu „Gasthof u. Schmiede E. Messinger” (gospoda i kuźnia), której szczyt odbija się w wiejskim stawie, obok zagroda i drewniany płot nad wodą.
Karta nie jest datowana; fotografia i tytuł pisany frakturą wskazują na okres międzywojenny. Jeśli wiesz coś więcej o gospodzie Messinger, napisz do nas.
Karty z 1904 i 1905 roku pokazują dwór dobre trzydzieści lat po wprowadzeniu się rodziny, jeszcze z pierwotnym podziałem elewacji. Leśniczówka, która na karcie z 1904 roku stoi na równi obok dworu, należała do majątku – z lasu w Gültz, Rehhagen, pochodziło już dwie trzecie drewna budowlanego dworu.
Ze wspomnień budowniczego
W 1916 roku Helmuth von Maltzahn podyktował swoje „Erinnerungen 1893–1900 mit Rückblicken auf frühere und Ausblicken auf spätere Jahre”. Maszynopis nigdy nie został wydrukowany; opowiada o budowie dworu tak dokładnie, jakby wciąż stało się na placu budowy. Cytaty podano za oryginałem.
„Stary dom był budynkiem szachulcowym wypełnionym cegłą. Nieotynkowane ściany, grube zaledwie na pół cegły, stanowiły niewystarczającą ochronę przed pogodą, śnieg przewiewało na wylot, a przy silnym wietrze musieliśmy uciekać od strony nawietrznej na zawietrzną, do najlepiej osłoniętego pokoju. … W naszej jadalni, tak zwanej sali, w ścianie zewnętrznej było mrowisko … Myszy oczywiście też było mnóstwo, niektóre z nich oswoiliśmy całkiem, sypiąc im okruszki.”
„Najpierw narysowałem szkice rzutów, potem nawiązałem kontakt z różnymi budowniczymi i ostatecznie postanowiłem powierzyć budowę meklemburskiemu radcy budowlanemu Danielowi, po tym jak obejrzałem niedawno wzniesiony przez niego dom hrabiego Schulenburga w Tressow …”
„Szukając kamieni na fundamenty, zabraliśmy się jednak za kamień leżący za piaskownią, wystający tylko nieco ponad powierzchnię, który po odkopaniu okazał się zupełnie niezwykle wielkim blokiem granitu. … z bloku z Gültz wykonano niemal wszystkie obramienia okien; dał on 86 elementów bocznych, 39 płyt nakrywowych i 19 parapetów.”
Gzymsy, kolumny ganku i dwie polerowane czarne kolumny w hallu wykonano z piaskowca z Nebry nad Unstrutą, przywiezionego drogą wodną aż do Demmin. Do tynkowania użyto wapna hydraulicznego z Brodhagen koło Rostocku, dwie trzecie drewna budowlanego pochodziło z własnego lasu, Rehhagen.
„Do prac sztukatorskich w sali był wówczas w całej Europie tylko jeden człowiek, Włoch nazwiskiem de Thoma, którego ludzie potrafili wykonać tak zwane stucco lucido. Prace te wykonało tutaj dwóch Włochów, Piemontczyk i Neapolitańczyk, którzy wcześniej pracowali w Sztokholmie.”
Przed przeprowadzką rodzina wydała dla rzemieślników przyjęcie w opróżnionej sali starego domu; rzemieślnicy z okolicy przybyli ze swoimi sztandarami. Potem zakwaterowano tu szwadron ułanów z Demmin – a wraz z nim dziedzicznego wielkiego księcia Meklemburgii-Strelitz. Oficerowie spali w ukończonym nowym budynku, zanim wprowadziła się do niego sama rodzina.
„Sprawże sobie na podjazd parę francuskich armat” – poradził mu latem 1873 roku w Reichstagu kuzyn Rudolph Maltzahn z Vollrathsruh. Ministerstwo Wojny odstąpiło mu dwa zdobyczne działa z brązu za łączną kwotę 446 talarów; dwa zaprzęgi budowlane odebrały je w Neubrandenburgu, a przy wjeździe do wsi uroczyście powitała je młodzież szkolna.
Oprócz Sali Lustrzanej, „miniaturowej wersji swojej imienniczki w Wersalu”, dwór otrzymał czerwony i zielony salon. Wkrótce po wprowadzeniu się w sali pojawił się grzyb domowy: cały parkiet trzeba było usunąć, podłogę położono na nowo, tym razem na pustce powietrznej, z kratkami wentylacyjnymi pod oknami – „od tego czasu nic się już nie pokazało”.
Źródła: Helmuth Frhr. von Maltzahn-Gültz, Erinnerungen 1893–1900 mit Rückblicken auf frühere und Ausblicken auf spätere Jahre, spisane w 1916, maszynopis, niepublikowany; Lars Franke, „Mit einem Spiegelsaal und zwei Salons – Schloss Gültz bei Altentreptow”, cykl „Zu Gast im Schloss”, Nordkurier, 28/29 lipca 2001 (salony, porównanie z Wersalem).
Najwcześniejsze fotografie dworu
Dwie fotografie gabinetowe berlińskiego atelier fotografii architektury i krajobrazu pokazują dwór w czasach, gdy drzewka przed stroną dziedzińcową były jeszcze młode – zapewne najstarsze zachowane zdjęcia. Dobrze widoczne są: wieża z zegarem i balustradą, markizy w oknach strony parkowej oraz portyk z balkonem, tak jak zaprojektował go radca budowlany Daniel.
Georg Daniel (1829–1913)
Gdy Maltzahn szukał budowniczego, wybór padł na człowieka, który właśnie dowiódł swojego kunsztu na wielkich budowach Północy. Georg Daniel, syn burmistrza Rehny, od 1846 r. studiował w Szkole Politechnicznej w Hanowerze, pracował w Monachium w pracowni Friedricha Bürkleina, a od 1851 r. uczęszczał do Akademii Sztuk Pięknych. W latach 1854–1857 pracował przy przebudowie zamku w Schwerinie – tam docenił go wielki książę – a następnie przez trzy lata w wiedeńskim biurze Franza Jakoba Kreutera. W 1861 r. powrócił do Meklemburgii jako konduktor budowlany.
Przebudowa pałacu i kościoła w Ivenack (1863–1871) wprowadziła go w świat reprezentacyjnej architektury wiejskiej; potem przyszły Gültz (1868–1872) i dwór Vanselow (ok. 1870). Dla Gültz Daniel sporządził projekt na podstawie szkiców rzutów, które opracował sam inwestor – Maltzahn zdecydował się na niego po obejrzeniu domu hrabiego Schulenburga w Tressow, zbudowanego niedługo wcześniej przez Daniela. W latach 1874–1880 Daniel kierował administracją budowlaną w Meklemburgii-Strelitz, a następnie, do 1911 r., w Schwerinie. Do jego najbardziej znanych dzieł należą teatr dworski w Schwerinie (1882–1886) i wieża katedry w Schwerinie (1889–1893); w Gültz przebudował też w 1879 r. kościół.
W 1924 r., jedenaście lat po śmierci Daniela, tajny nadradca budowlany Johann Friedrich Pries opublikował w czasopiśmie Mecklenburg, wydawanym przez Heimatbund, tekst „Die Baumeister Mecklenburgs und ihre Werke”. Pries zastępował w urzędzie ponad osiemdziesięcioletniego już Daniela i dobrze go znał. Dla niego Daniel był „człowiekiem, który jak mało kto przez dziesięciolecia panował nad całym budownictwem w kraju, a ściślej w obu krajach meklemburskich”.
„Daniel nie trzymał się wyłącznie żadnego określonego kierunku w sztuce, lecz w każdym przypadku starał się dopasować styl do zadania. … nie poddawał się jednak przymusowi stylu tak dalece, by poprawność stylową przedkładać nad piękno.”
Wśród dzieł Daniela Pries obok wieży katedry w Schwerinie i kościoła miejskiego w Malchow wymienia wyraźnie „kilka wiejskich dworów w południowo-wschodniej Meklemburgii i na Pomorzu”. Do tych dworów na Pomorzu należy Gültz, choć Pries nie wymienia go z nazwy. Chwali Daniela jako propagatora rodzimego budownictwa ceglanego i przypomina, że katedrę w Ratzeburgu odnowiono według planów Daniela i ponownie poświęcono w 1881 r. Zachowuje też małą scenkę: gdy sędziwy architekt po raz kolejny zachorował, miał się złościć, „że znowu przeszkadza mu choroba, a przecież dopiero 75 lat temu musiał się męczyć z odrą” – Pries nazywa go „jednym z największych mistrzów sztuki życia”.
Wszystkie budowle Georga Daniela →
Źródła: Joh. Friedr. Pries, „Die Baumeister Mecklenburgs und ihre Werke”, w: Mecklenburg. Zeitschrift des Heimatbundes Mecklenburg 19 (1924), nr 1 (maj), s. 1–20, tu s. 17–20; Wikipedia, hasło „Georg Daniel”; Architektenbiografien (glass-portal), wykaz dzieł z wpisem „1868–1872 Gültz/Pomorze, Parkstraße 12: dwór (pałac); zachowany”; Helmuth Frhr. von Maltzahn-Gültz, Erinnerungen, 1916 (wybór budowniczego).
Pomieszczenia przed 1945 rokiem
Kronika rodzinna przechowuje dwa skarby: serię zdjęć wnętrz sprzed wojny – oraz rzuty wszystkich kondygnacji, narysowane z pamięci, z nazwami, jakie pomieszczenia nosiły w rodzinie. Pokazują dom, w którym mieszkano, pracowano i świętowano. Autorzy zdjęć nie są znani.
Sala · jadalnia z kredensem · garderoba przy sali · sień ze schodami · pokój ogrodowy z tarasem od strony parku · Niebieski Salon · pierwszy i drugi gabinet pana domu · biblioteka z przeszkloną werandą · małe archiwum z żelaznymi schodami kręconymi · buduar · sypialnia rodziców · pokój dziecięcy · pokój zabaw · pokój z szafami i łazienka
Duży i mały korytarz · salon środkowy, salon prawy i lewy · pokój z balkonem · Pokój Książęcy · pokoje gościnne „Wiśniowy Lasek” i „Bluszczowy Lasek” · „Mały Olimp” · pokój w wieży · pokój szkolny · pokój junkra · pokój pokojówki · pokój ciotki Francke, guwernantki · biuro i archiwum
Pod dachem „Wielki Olimp”, kolejne komórki i wędzarnia; w piwnicy z granitowych głazów narzutowych kuchnia, pomieszczenia gospodarcze, piwnica na wino i piwnica na owoce.
„Pokój Książęcy” upamiętnia pierwszego gościa domu, dziedzicznego wielkiego księcia Meklemburgii-Strelitz (1872). Rzuty z kroniki są wyraźnie opisane jako „niezachowujące skali” i narysowane z pamięci; podczas przebudowy na hotel w latach 2000–2004 układ pomieszczeń został częściowo zmieniony. Źródło: niepublikowana kronika rodzinna „Gültz – Aus dem Leben meiner Vorfahren”, s. 95–101 (rzuty i zdjęcia, zbiory prywatne).
Co przepadło – a co pozostało
Około 2000 r., przed rozpoczęciem przebudowy na hotel, w wytycznych konserwatorskich odnotowano, jak dom wyglądał po wojnie, latach przesiedleńców i trzech dekadach szkoły zawodowej – i co jeszcze wiadomo było o jego dawnym wyglądzie. Dokument ten jest dziś jednym z najważniejszych źródeł dla restauracji. Lista „Zachowane” odzwierciedla stan z ok. 2000 r.; to, co z tego przetrwało przebudowę na hotel, sprawdzamy pomieszczenie po pomieszczeniu.
- zegar z mechanizmem bijącym w wieży i maszt flagowy na jej szczycie
- przeszklona weranda na zachód od wieży, używana jako palmiarnia – podobnie jak bażantarnia rozebrana prawdopodobnie w czasach NRD
- kominek w holu wejściowym, z tego samego czarnego kamienia co kolumny
- rzeźby czterech pór roku w niszach klatki schodowej
- pokrycie dachu łupkiem
- elementy sztukatorskie nad oknami – usunięte, gdy około 1980 r. elewację po raz pierwszy pomalowano na żółto-brązowo; do tego czasu była jedynie otynkowana i porośnięta dzikim winem i bluszczem
- kolorowy witraż w ołowiu, który do 1999 r. znajdował się jeszcze w domu
- czarne płytki podłogowe z żółtymi ornamentami kwiatowymi w holu – takie same leżały niegdyś na tarasie od strony stawu dworskiego
- drzwi wejściowe w portalu kolumnowym
- parkiet na parterze
- drewniane stropy w bibliotece i jadalni, stropy sztukatorskie w pokoju tarasowym
- Sala Lustrzana z dwoma złoconymi lustrami ściennymi
- przy buduarze prawdopodobnie ostatnie okno z czasów budowy, ze starym zamknięciem i wewnętrznymi drewnianymi okiennicami
- sklepienia kolebkowe i krzyżowe w suterenie, gdzie niegdyś mieściły się kuchnia, izba czeladna, pralnia i piwnica na wino; mała winda kuchenna dostarczała jedzenie na górę
2 marca 2023 r. Krajowy Urząd Kultury i Ochrony Zabytków, powiatowy organ ochrony zabytków oraz nadzór budowlany wraz z właścicielem obeszli poszczególne zabytki założenia majątku – dwór, budynek dla drobiu i lodownię. Ustalenia: wysoka jakość wystroju wnętrz widoczna jest szczególnie w tylnych, jeszcze nienaruszonych salach reprezentacyjnych parteru oraz w dużej sali ze sztukaterią, dekoracją ścian i oprawionymi lustrami. Ościeża okienne z nakładkami z metalu płatkowego oraz malowidła ścienne za powierzchniami lustrzanymi ma zbadać konserwator-restaurator; restauracja sali będzie szczegółowo planowana w ścisłym porozumieniu z urzędami ochrony zabytków. Lodownia jest w dobrym stanie.
Źródła: wytyczne konserwatorskie dla Schloss Gültz, opracowane przez ówczesnych właścicieli, załącznik 2 do projektu biura architektoniczno-projektowego R. Furchner, Peitz (ok. 2000 r.); notatka służbowa powiatowego organu ochrony zabytków powiatu Pojezierze Meklemburskie z wizji lokalnej z 2 marca 2023 r.
Maltzahn i Bismarck
Jako poseł do Reichstagu Helmuth von Maltzahn należał od 1871 r. do konserwatywnego obozu kanclerza Rzeszy; w 1888 r. Bismarck powołał go do kierownictwa Rzeszy jako sekretarza stanu w Urzędzie Skarbu Rzeszy. To, co z tego wynikło, było czymś więcej niż stosunkiem służbowym: także po dymisji Bismarcka w marcu 1890 r. Maltzahn pozostał mu wierny. Gdy obalony kanclerz w czerwcu 1892 r. jechał do Wiednia na ślub swojego syna Herberta – cesarz prosił Wiedeń, by nie udzielano mu audiencji – Maltzahn wraz z żoną stał na berlińskim dworcu, by go powitać – jako jedyny sekretarz stanu; nie było tam żadnego pruskiego ministra. Dla urzędującego sekretarza stanu był to gest politycznie niepozbawiony ryzyka. W 1893 r. Maltzahn ustąpił ze stanowiska z powodu różnic zdań z następcą Bismarcka, Caprivim. Przyjaźń przetrwała do śmierci Bismarcka w 1898 r.; Maltzahn opisał ją w 1915 r. we własnych wspomnieniach, w których przytacza dosłownie listy Bismarcka do niego.
„Proszę Waszą Ekscelencję o przyjacielską pomoc w postaci informacji w kilku kwestiach formalnych dotyczących wystawienia mojego pokwitowania emerytalnego … Okazywana mi zawsze przez Pana życzliwość pozwala mi liczyć na Pańską wyrozumiałość. W przyjacielskim oddaniu Pański v. Bismarck”
„Byłbym bardzo szczęśliwy, gdybym otrzymał pozwolenie, … odwiedzić Waszą Książęcą Mość na jeden dzień, we Friedrichsruh, w Varzinie lub gdziekolwiek indziej Wasza Książęca Mość raczy polecić. … List zastanie mnie jednak tutaj do 21. bm., później w ‚Gültz in Pommern’.”
„Każdego dnia z radością przyjmę Pańską wizytę … Powinien Pan przenocować w Szczecinie, gdzie zakwaterowanie będzie lepsze niż w Koszalinie. W każdym razie serdecznie cieszymy się, że zobaczymy Pana tutaj.”
Maltzahn odwiedza 82-letniego księcia wraz ze swoimi synami. Lekarz Bismarcka odradzał spotkanie, Bismarck nalega jednak na przyjęcie gościa. Gdy Maltzahn przy stole zabiera głos, Bismarck wstaje, obchodzi stół, obejmuje i całuje swojego gościa.
Źródło: Helmuth Freiherr von Maltzahn, w: Erich Marcks / Karl Alexander von Müller (red.), Erinnerungen an Bismarck. Aufzeichnungen von Mitarbeitern und Freunden des Fürsten, J. G. Cotta'sche Buchhandlung Nachfolger, Stuttgart/Berlin 1915, s. 89–118 (cytaty z listów w pisowni oryginału).
Świadek wydarzeń roku 1918
Nawet w podeszłym wieku Maltzahn pozostawał autorytetem dawnej pruskiej elity władzy. W Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, w spuściźnie cesarza Wilhelma II, zachowały się zapiski dotyczące przejścia cesarza do Holandii w listopadzie 1918 r. – wśród nich spisana przez Maltzahna-Gültza relacja z wypowiedzi feldmarszałka von Hindenburga na temat okoliczności poprzedzających ten krok (Poczdam, 15 lutego 1922) oraz późniejsze odpisy i stanowiska osób trzecich z 1953 r., odnoszące się do podyktowanego przez niego oświadczenia.
GStA PK, BPH, Rep. 53 Kaiser Wilhelm II., Nr. 238 (informacja archiwum z 19 stycznia 2026 r.). Opracowanie tych dokumentów jest jeszcze przed nami.
Ostatni okres w Gültz, 1944/45
Rankiem po 20 lipca 1944 r. aleją nadjeżdża samochód Wehrmachtu: ostatni pan na Gültz, Helmuth von Maltzahn (1900–1984), zostaje aresztowany i do 17 września przetrzymywany przez gestapo w Greifswaldzie – a wraz z nim jego brat Jürgen i wuj Helmuth ze Schossow. Zimą 1944/45 dwór staje się punktem zbiorczym dla uchodźców – w domu przebywa do 200 osób, do tego zakwaterowani zostają esesmani i żandarmeria polowa. Pani domu Alexandra von Maltzahn, z domu hrabianka Rzeszy von Platen-Hallermund, pod pretekstem wywozi dzieci do Ellerbruch w Dolnej Saksonii, a sama opuszcza Gültz dopiero 23 kwietnia 1945 r. W nocy na 1 maja wkracza Armia Czerwona; podczas grabieży biblioteka i archiwum idą z dymem.
Axel baron von Maltzahn z linii Gültz
Był ostatnim dzieckiem rodziny, które urodziło się i zostało ochrzczone jeszcze w Gültz – i nigdy nie przestał myśleć o tym domu. Gdy w 2019 r. dwór zyskał nowego właściciela, narodziła się z tego więź, która dla obu stron stała się czymś więcej niż wymianą wiadomości o historii: liczne długie rozmowy telefoniczne, w których bystrym okiem spoglądał na swoją pomorską ojczyznę i z serdecznym zaangażowaniem śledził restaurację – oraz wizyta we Freudenstadt, które stało się jego domem, zaledwie kilka tygodni przed jego śmiercią.
Jego anegdoty z Gültz czasów dzieciństwa, jego poczucie humoru i serdeczność sprawiają, że pozostanie dla mnie niezapomniany. Wiele z tego, co na tej stronie napisano o życiu w domu przed 1945 r., ma swoje źródło w jego opowieściach.
Jako dziecko Axel von Maltzahn był w 1943 r. świadkiem, jak z wieży kościoła w Gültz zdjęto dwa dzwony z brązu, aby przetopić je na cele zbrojeniowe – już w czasie I wojny światowej kościół musiał oddać swoje dzwony. Sześćdziesiąt lat później ufundował parafii nowy dzwon z brązu; około 2004 r. zawieszono go w wieży w miejsce trzech stalowych dzwonów, które wisiały tam do tej pory. W tym samym czasie około trzydziestu członków rodziny przyjechało do Gültz, aby zobaczyć odnowiony rodzinny grobowiec na cmentarzu: do czasu przełomu politycznego prawie niepielęgnowany, z zawalonym ogrodzeniem z kutego żelaza – jego odnowienie zlecił jeden z kuzynów. Już na początku lat 90. rodzeństwo przeniosło do Gültz szczątki swoich rodziców, ostatniego pana na Gültz i jego żony – odnajdując przy tym pod grobowcem starą kryptę przodków.
Źródło: Christina Weinreich, „Bronze-Glocke erklingt wieder”, Nordkurier, ok. 2004 r.
Z archiwum
Do wielu etapów kalendarium powstały obszerne artykuły z listami, zdjęciami i źródłami – uporządkowane tematycznie.
- Pięć razy wybrany – Helmuth von Maltzahn i wybory do Reichstagu w okręgu Demmin-Anklam 1871–1881
- Dom Gültz w kronice rodzinnej z 1925 roku
- Jak Gültz trafił w ręce Maltzahnów – rycerz Berend, pożar i waśń (1484–1497)
- Axel baron von Maltzahn (1868–1931) – etapy życia
Kalendarium
Pierwsza wzmianka w dokumentach
Bernhardus de Mulsan zostaje wymieniony w dokumentach jako pierwszy przedstawiciel rodu – lennik biskupów ratzeburskich.
Pierwsze łany w „Gültzow”
3 października 1484 r. Claus Smecker i jego żona Gertrud Bylow zastawiają swoje posiadłości we wsi Gültz marszałkowi Berndowi Maltzanowi na Wolde i Osten – to pierwsze udokumentowane nabycie rodu w Gültz (kronika rodzinna). Według „Lebensbilder aus dem Geschlechte Maltzan” (1871) Berend kupił „od Schmeckera wieś Gülz za 1200 marek sundzkich”. Wkrótce potem jego siostrzeniec Jacob Voß spalił w czasie waśni dwór Gültz. Cała historia w archiwum →
Gültz w posiadaniu Maltzahnów
Otto von Maltzahn sprzedaje Gültz Behrendowi von Maltzahn za 2250 guldenów (biografie z 1871 roku podają 2150 złotych guldenów za prawa Ottona do Gültz, Schossow i Wolde). Od tej pory majątek – z przerwami – pozostaje w rękach rodziny przez niemal 450 lat (Landeshauptarchiv Schwerin, 9.1-1 nr 200).
Pierwsza myśl o nowej budowli
Albrecht Axel von Maltzahn, starosta (Landrat) i dziedziczny marszałek krajowy, rozważa już budowę nowego dworu w miejsce starego – budynku szachulcowego z wypełnieniem murowanym grubości zaledwie pół cegły. Jego części zachowały się do dziś jako budynki gospodarcze.
Prützen i jego kościół
W 1754 roku dziedziczny marszałek krajowy Axel Albrecht von Maltzahn nabywa w zamian za Gnewezow i szlachecką część Kaslin wieś Prützen, należącą dotąd do domeny Klempenow. Osiedla tam dziesięciu chłopów i każe na nowo wznieść kościół. Ceglana budowla z szachulcową wieżyczką na dachu z 1758 roku (według Bertholda Schmidta z 1754 roku) stoi do dziś; zachowały się ołtarz ambonowy z pierwszej połowy XVIII wieku, ławy oraz empora zachodnia. Do 1945 roku Prützen, podobnie jak Seltz, było filią kościoła w Gültz – panowie na Gültz byli tam patronami. Ołtarz ambonowy, ławy i empora pochodzą z czasów Maltzahnów. Czy w Prützen znajdują się także herby, płyty nagrobne lub inskrypcje rodziny, tego rejestry zabytków nie odnotowują.
Dom Gültz
Po śmierci ojca i brata Axel Heinrich Ludwig von Maltzahn (1808–1841) przejmuje Gültz i Hermannshöh. W 1838 roku żeni się z Auguste von Lützow i przeprowadza się z nią do Gültz; 6 stycznia 1840 roku przychodzi tu na świat ich jedyny syn Helmuth.
Założenie parku Lenné
Na zlecenie Axela von Maltzahn pruski dyrektor ogrodów Peter Joseph Lenné projektuje „plan upiększenia” parku dworskiego – jeden z jedenastu planów, które w tym roku sporządza dla majątków w pomorskiej dolinie Tollense (Sabine Bock, Pommern 2/2025, s. 19).
Przedwczesna śmierć
Wkrótce po mianowaniu na starostę powiatu Demmin Axel von Maltzahn umiera 12 lutego 1841 roku w wieku 32 lat. Majątkami w imieniu rocznego syna zarządzają opiekunowie.
Ślub i przejęcie majątku
22 lutego 1867 roku Helmuth von Maltzahn poślubia w Erfurcie Annę von Rohrscheidt, odchodzi ze służby państwowej i sam przejmuje gospodarowanie w Gültz. Młoda para zamieszkuje w starym domu szachulcowym.
Budowa dworu
Helmuth baron von Maltzahn każe wznieść klasycystyczny dwór według własnych szkiców rzutów; budowę prowadzi meklemburski radca budowlany Georg Daniel. Piwnice zbudowano z potężnych głazów narzutowych; z jednego bloku granitu powstają 144 kamienne elementy okien. W czasie wojny 1870/71 budowa zostaje wstrzymana.
Wejście do Reichstagu
W wieku 31 lat Helmuth von Maltzahn zostaje wybrany z okręgu Anklam-Demmin do pierwszego niemieckiego Reichstagu – z 76,9 procent głosów. Do 1881 roku zdobywa ten okręg jeszcze czterokrotnie. Wyniki wyborów
Przeprowadzka i uroczyste otwarcie
Latem 1872 roku rodzina wprowadza się do nowego domu – jego otwarcie uczczono uroczystością, przemarszem rzemieślników, muzyką i flagami. Pierwszymi mieszkańcami byli jednak inni: podczas manewrów we wsi stacjonował szwadron ułanów, a jego oficerów – wśród nich dziedzicznego wielkiego księcia Meklemburgii-Strelitz – zakwaterowano w jeszcze niezamieszkanym dworze. Jedno z pomieszczeń nosi od tamtej pory nazwę „Pokój Książęcy”. Więcej o ułanach z Demmina
Dwie armaty przy podjeździe
Za namową swojego kuzyna Rudolpha Maltzahna fundator dworu otrzymuje od ministerstwa wojny dwa zdobyczne francuskie działa z brązu za 446 talarów. Na pocztówkach z około 1910 roku stoją one na rondzie przed fasadą od strony dziedzińca.
Gültz otrzymuje dworzec
1 grudnia 1877 roku zostaje otwarta Kolej Północna (Nordbahn) między Neubrandenburgiem a Demmin. Maltzahn objął akcje spółki – pod warunkiem budowy pełnoprawnego dworca w Gültz. Pieniądze w większości przepadły w krachu z okresu Gründerzeit, dworzec jednak powstał, a wraz z nim długo wyczekiwana szosa: „najlepsza inwestycja kapitałowa, jaką kiedykolwiek zrobiłem”. W listopadzie 1877 roku deputowany powiatowy „baron von Maltzahn z Gültz” krótko pełnił komisarycznie obowiązki starosty w Demmin. Więcej o kolei i majątkach
Przebudowa kościoła
Wraz z radcą budowlanym Danielem Maltzahn przebudowuje kościół w Gültz: absyda od wschodu, masywna wieża z łupkowym hełmem w miejsce drewnianej z 1675 roku – o dziesięć metrów wyższa od dawnej. Rzeźbiona ambona z XVI/XVII wieku zostaje odsłonięta, a płyta nagrobna marszałka Achima Moltzana z Demmina wmurowana w północną ścianę. Inwentarz zabytków z 1898 roku potwierdza, że ambona została „w 1879 roku znakomicie odnowiona przez radcę budowlanego Danielsa z Neustrelitz”, i zalicza ją do najcenniejszych obiektów powiatu. Kościół w inwentarzu z 1898 roku
1099 hektarów
Handbuch des Grundbesitzes odnotowuje majątek rycerski Gültz o powierzchni 1099,30 hektara, prowadzony samodzielnie przez właściciela. Wraz z Herrmannshöh, Schossow, Werder i Wodarg do Maltzahna należy w powiecie Demmin łącznie około 4260 hektarów. W 1892 roku w majątku jest 51 koni, 140 sztuk bydła i 1600 owiec – powierzchnia pozostaje niemal niezmieniona aż do 1939 roku. Gültz w liczbach
Sekretarz stanu za Bismarcka
Na wniosek Bismarcka Maltzahn zostaje sekretarzem stanu w Urzędzie Skarbu Rzeszy. Po upadku Bismarcka w 1890 roku jako jeden z nielicznych pozostaje mu wierny – w 1893 roku ustępuje z powodu różnic zdań z Caprivim.
Kolejka wąskotorowa dociera do majątków
23 stycznia 1897 roku Demminer Kleinbahn (750 mm) otwiera swoją pierwszą linię, w czerwcu dochodzi odgałęzienie do Treptow nad Tollense – ze stacjami w majątkach Maltzahnów Wodarg i Werder. W 1913 roku wraz z Koleją Zachodnią (Westbahn) przybywa stacja w Schossow. W 1945 roku cała sieć zostaje rozebrana w ramach reparacji.
Nadprezydent Pomorza
Jako najwyższy urzędnik administracyjny prowincji Maltzahn rezyduje w zamku w Szczecinie, gdzie każdej zimy wydaje dwa wielkie bale dla miasta i prowincji. Wspiera handel, koleje wąskotorowe i ochronę wybrzeża, w 1905 roku chrzci pancernik „Pommern”, a w 1911 roku powołuje do życia Komisję Historyczną dla Pomorza.
Komisja wywodziła się z memoriału szczecińskiego profesora gimnazjalnego Martina Wehrmanna z 1901 roku; do jej inicjatorów należał również historyk z Greifswaldu Ernst Bernheim. Plan zrealizowano jednak dopiero dzięki inicjatywie Maltzahna jako nadprezydenta. Według biografii z 1936 roku „Komisja Historyczna dla Prowincji Pomorze” rozpoczęła działalność 13 maja 1911 roku pod jego przewodnictwem. Kierował nią do 1920 roku, po czym przekazał przewodnictwo staroście krajowemu (Landeshauptmann) Sarnowowi. Jej pierwsze publikacje ukazały się w 1913 roku. Komisja istnieje do dziś. Uniwersytet w Greifswaldzie nadał mu już w 1901 roku, w 200. rocznicę pruskiej koronacji królewskiej, doktorat honoris causa nauk prawnych; w 1921 roku – „ku jego wielkiej radości”, jak pisze kronika rodzinna – doktorat teologii za działalność kościelną. Z okazji jego pożegnania jako nadprezydenta w 1911 roku odbyła się osobna uroczystość, na którą zaproszono Wydział Prawa.
Trzech synów na froncie
11 października 1914 roku Helmuth, najmłodszy syn fundatora dworu, jako ostatni z trzech braci wyrusza na wojnę. Ojciec notuje w Gültz: „Moich 3 synów, 2 zięciów i 3 wnuków … jest teraz w wojsku.” Więcej w archiwum →
Axel przejmuje majątki
1 lipca 1919 roku Helmuth von Maltzahn przekazuje majątki Gültz i Hermannshöh wraz z Marienhöhe swojemu najstarszemu synowi Axelowi. Ten mieszka początkowo w Hermannshöh, od jesieni 1920 roku w swoim nowo wybudowanym tam dworze.
Śmierć Helmutha von Maltzahn
11 lutego 1923 roku Helmuth von Maltzahn umiera w Gültz w wieku 83 lat – do końca kanclerz zakonu joannitów. 15 lutego zostaje pochowany w grobowcu rodzinnym obok swojej żony Anny († 1913); cesarz wysyła na pogrzeb swojego syna, księcia Oskara Pruskiego. Do miejsca pochówku rodziny należy także płyta nagrobna z płaskorzeźbioną postacią marszałka krajowego Achima von Moltzahn na Osten († 1565).
Dwa zdjęcia z albumu rodzinnego w archiwum Schloss Gültz, z oryginalnymi podpisami. Czyją matkę oznacza słowo „Mama”, album nie zdradza. Najbardziej prawdopodobna jest Anna von Maltzahn z domu von Rohrscheidt († 1913), której dzieci mogły ten album założyć; nie jest to jednak potwierdzone.
Axel von Maltzahn w Gültz
26 października 1923 roku Axel wprowadza się z rodziną do dworu. Prowadzi majątki przez okres inflacji; jako patron kościoła funduje nowe dzwony. Na jego 60. urodziny 17 lutego 1928 roku w niewielkim przedstawieniu przybywają do Gültz „Gwiazdy Wielkiego Wozu”. Axel umiera 3 marca 1931 roku i 7 marca zostaje pochowany w grobowcu rodzinnym w obecności następczyni tronu, księżnej Cecylii. Więcej w archiwum →
Chrzest w Gültz
10 lutego 1932 roku przychodzi na świat Axel baron von Maltzahn z linii Gültz – wpisany jako nr 1 rocznika 1932 do księgi chrztów parafii Gültz–Hermannshöhe, z dwunastoma chrzestnymi z pomorskiej i meklemburskiej szlachty. Jako ostatnie dziecko rodziny urodzone w Gültz przez całe życie podtrzymywał więź z domem (zob. „Pamięci” powyżej). Zmarł 6 września 2024 roku we Freudenstadt jako kawaler honorowy zakonu joannitów; rodzina prosiła zamiast kwiatów o datki na kościół w Gültz.
Przekazanie następnemu pokoleniu
W 1938 roku Gültz i Hermannshöh wraz z Marienhöhe przechodzą na mocy umowy na najstarszego syna Axela, Helmutha (1900–1984); w 1940 roku wdowa Helene zamienia się z nim mieszkaniem i przeprowadza do Hermannshöh. Umiera tam w czerwcu 1942 roku i zostaje pochowana obok Axela w grobowcu rodzinnym w Gültz.
Aresztowanie po 20 lipca
Helmuth von Maltzahn młodszy zostaje aresztowany rankiem po zamachu i do 17 września przetrzymywany przez gestapo w Greifswaldzie; majątki zostają objęte zarządem przymusowym. Więcej w archiwum
Wywłaszczenie
Ostatni pan na Gültz, Helmuth baron von Maltzahn (1900–1984), zostaje w ramach reformy rolnej wywłaszczony bez odszkodowania; od lutego 1945 roku przebywa w niewoli radzieckiej, z której wraca dopiero w 1948 roku. Jego żona opuściła Gültz 23 kwietnia 1945 roku. 29 kwietnia sąsiednie Altentreptow zostaje oszczędzone dzięki białym prześcieradłom na wieży kościoła, 30 kwietnia wojska niemieckie wysadzają mosty w Demmin; w nocy na 1 maja do Gültz wkracza Armia Czerwona, a podczas grabieży spłonęły biblioteka i archiwum majątku. Po wojnie we dworze zakwaterowano do 48 rodzin przesiedleńców – lista z września 1948 roku, odnaleziona później podczas prac porządkowych, wymienia 41 najemców; od 1960 roku budynek służy jako rolnicza szkoła zawodowa – Sala Lustrzana służyła jako sala gimnastyczna i przetrwała ten okres zadziwiająco nienaruszona.
Gültz staje się samodzielną gminą
1 stycznia 1951 roku Gültz zostaje wyłączone z sąsiedniej gminy Gnevkow i ponownie tworzy samodzielną gminę. Dworca przy linii Neubrandenburg–Stralsund, położonego około kilometra od miejscowości, nie ma już od lat 90. XX wieku.
Remont w czasach NRD
BBS „Georg Ewald” – rolnicza szkoła zawodowa z internatem – przechodzi gruntowny remont. Już od lat 60. dom przebudowywano na potrzeby szkoły: zamurowano drzwi łączące klasy, poddasze zaadaptowano na pokoje dla uczniów, zainstalowano centralne ogrzewanie z przechodzącym przez cały budynek kominem. Około 1980 roku fasada po raz pierwszy otrzymuje żółto-brązową powłokę malarską; znikają przy tym elementy sztukaterii nad oknami, a kolumny i piaskowiec zostają zamalowane.
Szkoła zamknięta, dom pusty
W 1991 roku szkoła zawodowa zostaje zamknięta. Dom jest jeszcze przez pewien czas użytkowany przez gminę, a od 1993 roku – poza okazjonalnymi wynajmami – stoi pusty. W 1999 roku powiat Demmin wystawia posiadłość na sprzedaż.
Przebudowa na hotel – zniszczona substancja zabytkowa
W 1999 roku dom kupują Barbara i Manfred Lyssy z Dolnych Łużyc; za zgodą właściwego urzędu ochrony zabytków Schloss Gültz zostaje przebudowany na hotel z 20 pokojami i kawiarnią. Historyczne wyposażenie wnętrz zostaje nieodwracalnie zmienione, a pierwotny układ pomieszczeń częściowo zniszczony. Przedsięwzięcie kończy się upadłością. Z tego okresu pochodzą plany inwentaryzacyjne „Schloßhotel Gültz” biura architektoniczno-projektowego Rosemarie Fürchner z października 2000 roku (suterena, parter, piętro, poddasze i przekrój, skala 1:100). Wykazują one na parterze 24 pomieszczenia, w tym Salę Lustrzaną, jadalnię, pokój tarasowy, hol wejściowy i kawiarnię; pomieszczenia te mają około 4 metrów wysokości. Wszystkie rzuty w archiwum →
Pierwsza licytacja komornicza
Dwór zostaje nabyty na licytacji komorniczej, nie następuje jednak ani jego użytkowanie, ani remont. W kolejnych latach giną następne historyczne elementy wyposażenia, budynek stoi pusty i coraz bardziej niszczeje.
Upadek i wandalizm
Wybito około 70 okien. Woda swobodnie wnika do środka, tynk odpada. Dawnej perle pruskiej kultury budowlanej grozi bezpowrotna utrata.
Ratunek – zakup na licytacji komorniczej
W 2019 roku Michael Schneider – z wykształcenia historyk i prawnik, restaurator zabytkowych samochodów i artysta życia – nabywa Schloss Gültz na drugiej licytacji komorniczej, początkowo wspólnie ze spekulantami. W 2020 roku przejmuje posiadłość w całości we własne ręce. Z własnych środków i z mocnym postanowieniem uratowania tej wyjątkowej perły przed ostatecznym upadkiem rozpoczyna ostrożny remont.
Konserwatorzy zabytków na miejscu
2 marca 2023 roku Krajowy Urząd Kultury i Ochrony Zabytków, powiatowy urząd ochrony zabytków i nadzór budowlany wraz z właścicielem dokonują oględzin dworu, kurnika i lodowni. W maju urząd potwierdza, że kurnik – nasz Domek Trofeów Myśliwskich – ma „znaczenie ponadregionalne”, i z zadowoleniem przyjmuje jego renowację.
Wszystko w ruchu – jeszcze nie gotowe
Glamping nad stawem dworskim, zwiedzanie, MittsommerRemise, pierwsze wydarzenia w Sali Lustrzanej – Schloss Gültz budzi się do nowego życia. Restauracja trwa dalej, krok po kroku. Stowarzyszenie przyjaciół jest w trakcie zakładania.
Ratunek
To, czego przez dziesięciolecia nikt nie chronił, groziło zniknięciem na zawsze. W latach 2000–2004 Schloss Gültz – za wyraźną zgodą urzędu ochrony zabytków – przebudowano na hotel. Historyczne sufity ze sztukaterią zostały zerwane, układ pomieszczeń zniszczony, a oryginalne wyposażenie z czasów budowy nieodwracalnie zmienione. Gdy projekt hotelowy zakończył się upadłością, nie nastąpił zwrot, lecz kolejny rozdział porażek.
W 2004 roku dwór zmienił właściciela w wyniku pierwszej licytacji komorniczej – nie został jednak ocalony. Historyczne elementy wyposażenia znikały, budynek pozostawiono na pastwę rozpadu. Do 2019 roku wybito około 70 okien. Deszcz i mróz wnikały bez przeszkód. Zabytek powoli umierał.
W 2019 roku nabyty na drugiej licytacji komorniczej – początkowo ramię w ramię ze spekulantami. W środku pandemii koronawirusa nastąpił decydujący krok: w 2020 roku Michael Schneider przejmuje dom całkowicie we własne ręce. Tak rozpoczął się ratunek. Z własnym kapitałem, bez dotacji, bez kompromisów w wierności zabytkowi. Schloss Gültz żyje.
Domek Trofeów Myśliwskich
Urzędowo domek jest wpisanym do rejestru pojedynczym zabytkiem w rozumieniu § 2 i § 5 ustawy o ochronie zabytków Meklemburgii-Pomorza Przedniego – pod nazwą „Geflügelstall” (kurnik). Powiatowy urząd ochrony zabytków napisał w maju 2023 roku, że budynek jest „integralną częścią kompleksu majątku, który dawniej składał się z wielu budynków”, i wyróżnia się „wyrazistą formą architektoniczną. Jako jeden z nielicznych zachowanych budynków typu ‚kurnik’ ma znaczenie ponadregionalne.” Jego zachowanie i użytkowanie leżą zatem w szczególnym interesie ochrony zabytków; przedsięwzięcie i jego dofinansowanie zostały wyraźnie przyjęte z zadowoleniem. Nazywamy go Domkiem Trofeów Myśliwskich, ponieważ wystawiano tu trofea myśliwskie majątku – obie nazwy oznaczają ten sam budynek w parku dworskim, kilka kroków od dworu.
Kilka kroków na północ od dworu stoi niewielki Domek Trofeów Myśliwskich, wzniesiony w 1872 roku – w tym samym czasie co dwór – aby eksponować trofea myśliwskie majątku: budynek szachulcowy na potężnym cokole z głazów narzutowych, pola wypełnione cegłą układaną we wzory meandrów, pod szczytem ozdobne, wycinane deskowanie. Tylna ściana się zawaliła, dach zabezpieczony jest jedynie plandekami. W 2023 roku domek był już niemal uratowany: nasz plan, by przebudować go na „Fahrradschloss” – kwaterę wakacyjną dla rowerzystów – został wyróżniony w programie dotacyjnym stowarzyszenia Schlösser und Gärten in Deutschland – środki były jednak powiązane ze współfinansowaniem z programu LEADER, którego odmówiono, i nie mogły zostać wykorzystane. Projekt koncepcyjny z 2023 roku jest gotowy: na górze, w kondygnacji szachulcowej, mieszkanie wakacyjne z dwiema sypialniami, kuchnią z częścią dzienną, łazienką i małą sauną, w kamiennym cokole piwnica na wino, na południowej połaci dachu fotowoltaika do ogrzewania. Na lata 2026/2027 zaplanowano teraz, siłami własnymi, zabezpieczenie awaryjne i naprawę dachu – najpierw dach, potem konstrukcja szachulcowa i wypełnienia pól. Zdjęcia pokazują stan przed rozpoczęciem prac.
Tak konserwatorzy zabytków sfotografowali budynek w 1995 i 2001 roku. Stał wtedy jeszcze w całości – z kompletną konstrukcją szachulcową, wymurowanymi polami i nienaruszonym dachem. Porównanie pokazuje, jak wiele od tego czasu utracono, a zarazem stanowi najlepszy wzór do odtworzenia.
Zdjęcia: Landesamt für Kultur und Denkmalpflege Mecklenburg-Vorpommern, inwentarz zabytków (powiat Altentreptow, film 3880, marzec 1995; powiat Demmin, film 8379, 28 sierpnia 2001). Pismo powiatowego urzędu ochrony zabytków powiatu Mecklenburgische Seenplatte z 8 maja 2023 roku, sygn. 1532/2023-118.
Źródła i literatura
Archiwalia i źródła pierwotne
- • Peter Joseph Lenné: Verschönerungsplan für Gültz, SPSG Berlin-Brandenburg, Planslg. 3483 (1840)
- • Królewski Pruski Urząd Pomiarów Kraju (Königlich Preußische Landesaufnahme): Messtischblatt 2245 Gültz, 1:25 000 (1886)
- • Landeshauptarchiv Schwerin: Gutsarchiv Gültz, zespół 2.22-10; Verkauf der strittigen Güter, auch Gültze, durch Otto von Maltzahn an Behrend von Maltzahn, 1496, LHAS 9.1-1 nr 200
- • Bundesarchiv Berlin: Personalakten Helmuth von Maltzahn, R 1501
- • Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz: BPH, Rep. 53 Kaiser Wilhelm II., Nr. 238 (zapiski dotyczące wyjazdu Wilhelma II do Holandii, m.in. Frhr. von Maltzahn-Gültz, 1922) oraz X. HA, Rep. 9 Johanniterorden, tablice genealogiczne (Aufschwörungstafeln) von Maltzahn
- • List Helmutha Frhr. von Maltzahn-Gültz do księcia Ottona von Bismarcka, Berlin, 14 sierpnia 1890 roku (własnoręczny, 4 strony), Bismarck-Archiv Friedrichsruh, k. 141–144
- • Karlsbader Kurliste nr 10 z 13 kwietnia 1897, nr 651; Hygiea nr 8 (1897), s. 6; Linzer Tages-Post z 16 września 1888; Linzer Volksblatt z 8 września 1910; Sport & Salon, styczeń 1905 (kapituła Zakonu Joannitów w Berlinie) (ANNO, Austriacka Biblioteka Narodowa)
- • Historyczne pocztówki z Gültz (1902, ok. 1910, 1911, wydawnictwo Arnhold Heringsdorf): kolekcja Michaela Schneidera; kolejne pocztówki z 1904 (dwór i leśniczówka), 1905 (strona parkowa) oraz Schossow 1927 (Freda v. Maltzahn); akwarela przedstawiająca stronę od stawu, autor nieznany
- • Helmuth Frhr. von Maltzahn-Gültz: Erinnerungen 1893–1900 mit Rückblicken auf frühere und Ausblicken auf spätere Jahre, spisane w 1916, maszynopis (niepublikowany)
- • Niepublikowana kronika rodzinna Gültz – Aus dem Leben meiner Vorfahren. Entwicklungen, Begebenheiten, Erlebnisse, Ernstes und Heiteres (zbiory prywatne), m.in. rzuty i zdjęcia wnętrz s. 95–101, rozdział 1944/45 od s. 102; ponadto zapiski Die letzte Zeit in Gültz 1944/45 und die erste Zeit in Ellerbruch jednego z synów ostatniego właściciela majątku
- • Ewangelicka parafia Gültz–Hermannshöhe: Taufregister, rocznik 1932, nr 1 (wyciąg)
- • Pocztówka „Gültz i. Pomm. – Forsthaus”, bez daty; fotografia strony dziedzińcowej zimą, okres NRD (oprawiona odbitka, zbiory prywatne); drzeworyt sztorcowy „Porträts aus dem deutschen Reichstag: 30. Helmut Frhr. v. Maltzahn-Gültz” z ilustrowanego czasopisma
- • Pocztówka „Gültz i/Pomm.” z dworem oraz gospodą i kuźnią E. Messinger, bez daty (okres międzywojenny)
- • Archiwum rodzinne von Maltzahn: karta wizytowa z atelier Heinr. Graf, Berlin (Helmuth i Anna von Maltzahn); ilustracja „Altes Gültzer Haus” z niepublikowanej kroniki rodzinnej (zbiory prywatne)
Literatura naukowa
- • Alexander Duncker: Die ländlichen Wohnsitze, Schlösser und Residenzen der ritterschaftlichen Grundbesitzer in der preußischen Monarchie, t. XIII, karta 763: Gültz, Berlin 1873
- • Helmuth Frhr. von Maltzahn(-Schossow): Helmuth Freiherr von Maltzahn-Gültz 1840–1923, w: Pommersche Lebensbilder, red. Historische Kommission für Pommern, t. II, Stettin 1936, s. 266–280
- • Berthold Schmidt: Geschichte des Geschlechts von Maltzan und von Maltzahn, 4 tomy, Schleiz 1907–1925 – w tym „Das Haus Gültz”, s. 93–108
- • Frank Wilhelm: Befreiung und Zusammenbruch, w: Heimat Kurier (Nordkurier), wydanie specjalne z okazji 75. rocznicy zakończenia wojny, 5 maja 2020
- • Wikipedia, artykuł „Gültz” (dostęp: 12 października 2026): wydzielenie z Gnevkow w 1951, dworzec kolejowy, płyta nagrobna marszałka krajowego Achima von Moltzahn na Osten († 1565) w grobowcu rodzinnym
- • Martin Stolzenau: Helmuth Freiherr von Maltzahn. Vor 100 Jahren gestorben – Umsichtiger Politiker und Gründer der Historischen Kommission Pommerns, w: Preußische Allgemeine Zeitung, 19 lutego 2023 (uwaga: wymieniona tam „ostatnia właścicielka Helene Luise” nie odpowiada stanowi z 1945 – zmarła w 1942; w księdze adresowej majątków z 1939 nadal figuruje jednak jako właścicielka)
- • Sabine Bock: Peter Joseph Lenné und das pommersche Tollensetal – Ein Frühwerk der preußischen Landesverschönerung, w: Pommern – Zeitschrift für Kultur und Geschichte, rocznik 64, zeszyt 2/2025, s. 18–23
- • Erich Marcks, Karl Alexander von Müller (red.): Erinnerungen an Bismarck. Aufzeichnungen von Mitarbeitern und Freunden des Fürsten, Stuttgart/Berlin 1915 – w tym Helmuth Frhr. von Maltzahn, s. 89–118
- • Lutz Mecke, Norman Kühn: Gültz – Schlosspark. Bestandserfassung – Entwurf – Erhaltung, praca magisterska, Hochschule Neubrandenburg, 2011
- • Hochschule Wismar, Wydział Projektowania: Ländliche Gestaltungsräume – Strategien für den Bestand, moduł PM 09 Renowacja i konserwacja zabytków, dossier „Gültzer Schloss – Gültz / Analyse und Information”, semestr letni 2024 (niepublikowane)
- • Helmuth Frhr. von Maltzahn (1900–1984): Lebenslauf Axel Frhr. von Maltzahns (1868–1931), maszynopis, 7 s. (zbiory prywatne, kopia w archiwum Schloss Gültz)
- • „Aus den Erinnerungen des H. v. Maltzahn, Gültz”, odcinek w rubryce „Heimatgeschichtliches” gazety regionalnej, ok. 1990 (fragmenty wspomnień z 1916, fot. Kurt Krüger)
- • Christina Weinreich: Bronze-Glocke erklingt wieder, w: Nordkurier, ok. 2004
- • Lars Franke: Mit einem Spiegelsaal und zwei Salons – Schloss Gültz bei Altentreptow, cykl „Zu Gast im Schloss”, w: Nordkurier, 28/29 lipca 2001 (z cytatami z pamiętników Helmutha von Maltzahna)
- • Hubertus Neuschäffer: Vorpommerns Schlösser und Herrenhäuser, Husum 1993
- • Hugo Lemcke (red.): Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, zeszyt I: Der Kreis Demmin, Stettin 1898, s. 23–25 (kościół w Gültz, il. 17 ambona), s. 14 i 85 (płyta nagrobna Achima Moltzana, il. 12), s. 40, 45, 78 (Prützen, Seltz, Wodarg)
- • Hans-Heinz Schütt: Auf historischen Spuren – Herrenhäuser in Mecklenburg-Vorpommern, Schwerin 2001
Leksykony i genealogia
- • Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Freiherrlichen Häuser, Gotha 1848–1942
- • Deutsches Geschlechterbuch, t. 58: Mecklenburgisches Geschlechterbuch, 1928
- • Nikolai Scheuring: Liste der Ehrenritter des Johanniterordens 1853–1918, stan na lipiec 2021 (Helmuth Frhr. v. Maltzahn na Gültz 1875; Axel Frhr. v. Maltzahn 20 lutego 1899; August v. Gadow na Drechow 16 lutego 1914; Servatius v. Gerlach na Rohrbeck 25 lutego 1918)
- • Universitätsarchiv Greifswald (portal archiwalny Ariadne): Jur. Fak. 154 (doktorat honoris causa Helmuta Frhr. v. Maltzahna, 18 stycznia 1901); Jur. Fak. 325 („Dr. Freiherr von Maltzahn (Gültz/Abschiedsfeier)”); Theol. Fak. I-85 (postępowania w sprawie doktoratów honorowych 1900/01: Maltzahn i in.); Theol. Fak. I-110 (doktoraty honorowe wraz z listami z podziękowaniami 1920/21, m.in. Helmut Frhr. v. Maltzahn na Gültz)
- • Adolf Diestelkamp: Die Historische Kommission für Pommern, w: Zeitschrift für Ostforschung (Mitteilungen); Nils Jörn / Haik Thomas Porada (red.): Die Historische Kommission für Pommern 1911–2011, Köln 2013
- • Dreizehn Moltzansche Geschlechts-Tafeln, Neubrandenburg 1841 (Evers), tablica 10: młodsza linia pomorska na Osten, Sarow, Kummerow i Wolde, m.in. Axel Albrecht v. Moltzan „pojawia się w 1720, 1729” oraz bracia Bogislaff Helmuth i Dietrich Christof (1740)
- • Joh. Friedr. Pries: Die Baumeister Mecklenburgs und ihre Werke, w: Mecklenburg. Zeitschrift des Heimatbundes Mecklenburg 19 (1924), nr 1, s. 1–20 (omówienie twórczości Georga Daniela s. 17 n.)
- • Georg Daniel (1829–1913): Wikipedia, artykuł „Georg Daniel”; biografie architektów z wykazem dzieł (glass-portal.hier-im-netz.de)
- • Ernst Heinrich Kneschke: Neues allgemeines deutsches Adels-Lexicon, t. 6, Leipzig 1865
- • Leopold Freiherr von Ledebur: Adelslexicon der Preußischen Monarchie, Berlin 1855
- • P. Ellerholz: Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche, I. Preußen, II. Lieferung: Provinz Pommern, wyd. 2, Berlin 1884, s. 114–123 (powiat Demmin)
- • C. Leuchs: Adressbuch aller Länder der Erde, t. 12: Pommern, wyd. 7, 1885–1888, Nürnberg, s. 59 n.
- • Pommersches Güter-Adressbuch, Stettin: Friedrich Nagel (Paul Niekammer) 1892, s. 17–25 (powiat Demmin); Niekammers Güter-Adressbuch Pommern, wyd. 8, 1928, oraz kolejne wydanie (prawdopodobnie 1939)
- • A. Phillips: Die Reichstags-Wahlen von 1867 bis 1883, Berlin 1883, s. 29 (okręg wyborczy Demmin-Anklam) oraz wykaz posłów
Dokumenty urzędowe
- • Landesamt für Kultur und Denkmalpflege M-V: Denkmalliste Landkreis Mecklenburgische Seenplatte, Schwerin 2023
- • Landkreis Mecklenburgische Seenplatte: Anhörung zur Unterschutzstellung des Schlossparks Gültz, sygn. 310/21, 25 marca 2021
- • Denkmalpflegerische Zielstellung für Schloss Gültz, opracowane przez ówczesnych właścicieli, załącznik 2 do projektu biura architektoniczno-projektowego R. Furchner, Peitz (ok. 2000)
- • Landesamt für Kultur und Denkmalpflege M-V: Denkmalinventar, Fotodokumentation Gültz, Geflügelstall (Gut), film 3880 (marzec 1995) i film 8379 (28 sierpnia 2001)
- • Landkreis Mecklenburgische Seenplatte, powiatowy urząd ochrony zabytków: Aktenvermerk Ortstermin Gutsanlage Gültz (Gutshaus, Geflügelstall, Eiskeller), 2 marca 2023; pismo w sprawie renowacji kurnika, sygn. 1532/2023-118, 8 maja 2023
- • Kataster nieruchomości Meklemburgii-Pomorza Przedniego: wypis z rejestru działek, obręb ewidencyjny Gültz, arkusz 14 (działka dworska)
Kartografia historyczna
- • Königl. Preuß. Landesaufnahme: Messtischblatt 2245 Gültz, pierwsze wydanie, zdjęcie terenowe wykonał por. La Baume (1886)
- • Leibniz-Institut für Länderkunde: Blatt 856 Gültz, wydanie drugie (1898)
- • Biblioteka McMaster University, Kanada: Blatt 2245 Gültz, wydanie wojenne (1941)
- • Biblioteka UC Berkeley, USA: Blatt 2245 Gültz, ostatnie wydanie (1944)
- • Deutsche Digitale Bibliothek / Uniwersytet w Greifswaldzie: zdigitalizowane mapy topograficzne (Messtischblatt)
- • MAPSTER / igrek.amzp.pl (Polska): mapy topograficzne wschodnich Niemiec
Historyczne zdjęcia lotnicze
- • Herder-Institut Marburg: Schrägluftbild-Sammlung, Hansa-Luftbild (lata 20.–40. XX wieku)
- • Geoportal MV: Digitale Orthophotos 1953, 1991, 2023
Zasoby internetowe
- • gutshaeuser.de – dokumentacja dworów i siedzib ziemiańskich w Meklemburgii-Pomorzu Przednim
- • baltic-manors.eu – sieć bałtyckich dworów (MittsommerRemise)
- • spsg.de – Stiftung Preußische Schlösser und Gärten Berlin-Brandenburg (archiwum Lenné)
Uwaga: Niniejsze opracowanie opiera się na źródłach historycznych i literaturze naukowej. Jeśli chcesz coś uzupełnić lub poprawić, napisz do nas.