W 1898 roku ukazał się w Szczecinie pierwszy zeszyt wielkiego przedsięwzięcia: Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, wydawanego przez prowincjonalnego konserwatora Hugona Lemckego na zlecenie Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Zeszyt I omawia powiat Demmin, miejscowość po miejscowości. Kościół w Gültz wypada w nim dobrze. We wstępie, który daje przegląd całego powiatu i raczej oszczędnie szafuje pochwałami („wyposażenie jednak w większości przypadków niemal ubogie”), znajduje się zdanie: „Bardzo cenne są ambona w Gültz oraz tamtejsze dawne balaski ołtarzowe.”
Godne uwagi jest też to, kto współpracował przy tomie. Lemcke dwukrotnie odnotowuje: „Informacja Jego Ekscelencji pana barona von Maltzan-Gültz”. Budowniczy naszego dworu, jako były sekretarz stanu tytułowany „Ekscelencją”, przekazywał konserwatorowi wskazówki i poprawki.
Budowla
„GÜLTZ, przy linii kolejowej Berlin–Stralsund. Kościół parafialny. Patron: dwór Gültz.” Tak zaczyna się hasło. Lemcke opisuje „budowlę z ciosów z końca XIII w., którą w XVIII w. przedłużono ku zachodowi – cegłą o wymiarach 7 . 14 . 30 cm w nowoczesnym wiązaniu – a w 1879 r. opatrzono wieżą zachodnią i pięcioboczną absydą z nietynkowanej cegły”. Z pierwotnej budowli zachował się na stronie południowej wczesnogotycki portal, „wykonany z prostymi narożnikami filarów ze starannie ociosanego granitu”.
Ambona
Lemcke wyróżnia ambonę w druku i reprodukuje ją jako całostronicowy światłodruk:
„Ambona, we wdzięcznych formach niemieckiego późnego renesansu, jakie spotyka się zwłaszcza w intarsjach, bogato rzeźbiona w drewnie dębowym, w 1879 r. znakomicie odnowiona przez radcę budowlanego Danielsa w Neustrelitz i opatrzona nowymi schodami i podstawą.”
„Radca budowlany Daniels w Neustrelitz” to Georg Daniel, architekt naszego dworu: w latach 1874–1880 kierował administracją budowlaną w Meklemburgii-Strelitz i urzędował w Neustrelitz. Tym samym współczesne mu, niezależne od rodziny źródło potwierdza, że Daniel w 1879 roku przeprowadził także przebudowę kościoła w Gültz.
Równie mocno wyróżnione są balaski ołtarzowe „całkowicie w tych samych formach stylowych co ambona”, wykorzystane wówczas jako okładzina ścienna w absydzie. Niegdyś barwnie malowane płyciny były w 1898 roku, podobnie jak ambona, ciemno bejcowane. Na strychu kościoła Lemcke znalazł ponadto fragment dawnych ławek z napisem „1667. A. P. F. BORMANS” oraz belkę ze starej wieży z datą 1678.
Malowane szyby
W naświetlu portalu wieżowego znajdowały się starsze kolorowe szyby: wąż miedziany, ustanowienie Wieczerzy Pańskiej, Baranek Boży, umycie nóg oraz para małżeńska w wytwornym stroju z XVII wieku – dama podaje panu wysoki kielich. Napis Lemcke początkowo odczytał i przyporządkował błędnie. W uzupełnieniu poprawia to na podstawie informacji od barona: napis znajduje się na dwóch innych szybach i brzmi „ELISABET KÖNEN ERN DANIEL LÜTKEMANS”.
Dzwon z 1409 roku
Lemcke szczegółowo opisuje dzwon o średnicy 94 centymetrów z napisem „pięknymi i wyraźnymi gotyckimi minuskułami o wysokości 5½ cm z 1409 roku”. W pierwszym wierszu pozdrowienie „o rex glorie criste veni cum pace” i początek Ave Maria, do tego trzy małe figurki świętych; w drugim data i imię ludwisarza: „anno dni m cccc ix iohannes karl fudit nos” – roku Pańskiego 1409 Johannes Karl nas odlał; w trzecim „orate pro eo”, módlcie się za niego. Lemcke chwali także krzyż rozdzielający z czterech liści koniczyny: „Pismo i ozdoby w równym stopniu staranne i piękne.” Czy dzwon ten przetrwał rekwizycje obu wojen światowych, nie wiemy. Po I wojnie światowej Axel von Maltzahn ufundował nowe dzwony, w 1943 roku z wieży zdjęto dwa dzwony z brązu.
Płyta nagrobna marszałka dziedzicznego Achima Moltzana
W części poświęconej Demmin Lemcke opisuje płytę nagrobną „Achima Moltzana † 1565, z wizerunkiem zmarłego naturalnej wielkości, z kamienia szwedzkiego”: rycerz „z odkrytą głową i pełną brodą, w pełnej zbroi i ozdobiony łańcuchem honorowym”, prawa ręka na sztylecie, lewa na mieczu, hełm u jego stóp, między stopami „SEINS ALTERS 84. IAR” (w 84. roku życia), w narożnikach herby Maltzanów, Bredowów i Bülowów. Napis otokowy nazywa go „marszałkiem dziedzicznym ziemi szczecińskiej, dziedzicem na Osten”, zmarłym 11 grudnia 1565 roku między piątą a szóstą wieczorem.
W uzupełnieniu na końcu zeszytu czytamy natomiast: „Płyta nagrobna Achima Moltzana znajduje się obecnie w Gültz.” Według naszej kroniki nagrobek został podczas przebudowy kościoła w 1879 roku wmurowany w północną ścianę kościoła w Gültz; według innych informacji płyta należy do miejsca pochówku rodziny w Gültz. To, że Lemcke w części głównej opisuje ją jeszcze w Demmin, nie musi być sprzecznością: jak pisze w przedmowie, inwentaryzację „podjęto już ponad dwadzieścia lat temu”, a podstawy od 1880 roku tworzył kierownik budowy Hans Lutsch, częściowo na podstawie relacji pastorów i urzędników budowlanych. Opis Demmin może więc odzwierciedlać starszy stan. Pewne według Lemckego jest tylko jedno: w 1898 roku płyta była w Gültz.
Kościoły filialne
Lemcke potwierdza też, jak daleko sięgał patronat dworu. Prützen i Seltz były kościołami filialnymi Gültz, Wodarg – kościołem filialnym Werder; wszystkie z adnotacją „Patron: dwór Gültz”.
- Prützen, 3 km na wschód: budowla ceglana z małą wieżą o konstrukcji szachulcowej, „na chorągiewce … data 1754” – jak u Bertholda Schmidta (inne źródła podają 1758).
- Seltz, 2 km na wschód: późnośredniowieczna budowla z kamieni polnych, „w 1893 r. na nowo rozbudowana”, z dwoma cynowymi świecznikami z około 1600 roku i ośmioboczną cynową flaszą z 1723 roku.
- Wodarg: nowa budowla z końca XIX wieku, z górnymi częściami dwóch granitowych chrzcielnic oraz okuciami trumien z herbami Walsleben i Meyenn.
Kolejna informacja barona dotyczy sąsiedniej wsi Völschow: starsza nastawa ołtarzowa „w formach renesansowych” z malowidłami i „o znacznej wartości”, pochodząca podobno z kościoła w Völschow, stała w 1898 roku we dworze w Wietzow.
Co pozostaje otwarte
- Czy ambona i balaski ołtarzowe nadal znajdują się w kościele i w jakim są stanie?
- Gdzie dokładnie znajduje się dziś płyta nagrobna – w ścianie kościoła czy przy miejscu pochówku – i w jakim jest stanie?
- Co stało się z dzwonem z 1409 roku i z malowanymi szybami?
Chętnie przyjmiemy wszelkie wskazówki: schlossgueltz@gmx.de
Źródło: Hugo Lemcke (red.), Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, Heft I: Der Kreis Demmin, Stettin: Léon Saunier 1898 (jednocześnie Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern, Zweiter Theil, Band I), s. 3, 14 z fig. 12, 23–25 z fig. 17, 40 (Prützen), 45 (Seltz), 74 (Völschow), 78 (Wodarg) i 85 (uzupełnienie). Egzemplarz Bayerische Staatsbibliothek, wersja cyfrowa Google Books, domena publiczna. Cytaty dosłowne (w przekładzie), odczyt sprawdzony przez Schloss Gültz na skanie. O przebudowie kościoła w 1879 roku i o dzwonach zob. także kronikę oraz artykuł o dzwonach z Utzedel.