Księgi adresowe majątków ziemskich to suche wydawnictwa informacyjne: tabele z hektarami, markami i liczbą sztuk, przeznaczone dla urzędów, kupców i rolników. Właśnie dlatego są tak cenne dla historii majątku. W regularnych odstępach rejestrują te same dane – i pokazują w ten sposób, co się zmieniło, a co nie. Dla Gültz mamy teraz siedem tomów: 1879, 1884, 1892, 1905, 1914, 1928 i 1939, a do tego handlową księgę adresową z lat 1885/88. Wydanie z 1928 roku omówiliśmy już we wpisie o kolei i rolnictwie; tutaj dochodzą pozostałe.
1879: trzy majątki – Werder i Wodarg jeszcze w obcych rękach
Najstarszym tomem jest General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche autorstwa P. Ellerholza, H. Lodemanna i H. von Wedella, zeszyt dla prowincji Pomorze, stan na kwiecień 1879 roku – poprzednik podręcznika z 1884 roku. Dla Gültz podaje on już dokładnie te same wartości, które podręcznik powtarza pięć lat później: 789,74 hektara gruntów ornych, 149,63 łąk, 13,85 pastwisk, 143,02 lasu i 3,06 wód, łącznie 1099,30 hektara i 28 476,39 marki dochodu czystego z podatku gruntowego. Właścicielem jest „Hellmuth Baron von Maltzahn”, który mieszka w majątku; Gültz ma już pocztę, telegraf i stację kolejową („Gültz P.T.E.”).

Wiele mówi to, czego brakuje. Pod nazwiskiem inwestora dworu figurują w 1879 roku tylko trzy majątki: Gültz, Herrmannshöh (726,02 hektara) i Schossow (579,01 hektara), łącznie 2404,33 hektara. Werder i Wodarg należą jeszcze do Alberta Juliusa hrabiego von Zieten-Schwerin z Wustrau w powiecie Ruppin. W podręczniku z 1884 roku oba są już własnością Maltzahnów. Tom potwierdza więc, że Werder i Wodarg doszły dopiero po kwietniu 1879 roku – co zgadza się z rokiem zakupu 1881 podanym w kronice rodzinnej.
1884: 1099 hektarów, gospodarowanie na własny rachunek
Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche P. Ellerholza, tom Pomorze w drugim wydaniu (Berlin 1884), podaje dla każdego majątku powierzchnie według rodzajów użytków, czysty dochód podatku gruntowego, właściciela, dzierżawcę, połączenia komunikacyjne i zakłady pomocnicze. Dla Gültz figuruje tam:

| Majątek rycerski Gültz 1884 | Hektary |
|---|---|
| Grunty orne łącznie z ogrodami | 789,74 |
| Łąki | 149,63 |
| Pastwiska | 13,85 |
| Las | 143,02 |
| Wody | 3,06 |
| Razem | 1.099,30 |
| Czysty dochód podatku gruntowego | 28 476,39 marki |
Jako właściciel wpisany jest „Hellmuth Baron v. Maltzahn”, nie figuruje natomiast żaden dzierżawca ani administrator: inwestor dworu sam gospodarował majątkiem. Poczta, telegraf i stacja kolejowa znajdowały się w miejscowości („Gültz P.T.E.”), a w opisie powiatu czytamy: „Stacjami kolejowymi w powiecie są: Treptow a. T., Gültz, Sternfeld, Demmin.”
Gültz nie był jedynym majątkiem inwestora. W tym samym tomie pod jego nazwiskiem figurują cztery kolejne majątki w powiecie Demmin:
| Majątek (1884) | Powierzchnia | Dochód czysty | Adnotacja w podręczniku |
|---|---|---|---|
| Gültz | 1099,30 ha | 28.476,39 M | – |
| Herrmannshöh | 726,02 ha | 14.568,75 M | „Szczególnie piękne bydło” |
| Schossow | 579,01 ha | 13.577,82 M | „Wprost znakomita hodowla bydła, rasa holenderska” |
| Werder | 729,89 ha | 19.298,49 M | Cegielnia |
| Wodarg | 1123,85 ha | 19.639,56 M | Młyn wodny |
| łącznie | 4258,07 ha | 95.561,01 M |
1885/88: Gültz jako stacja pocztowa
Handlowa księga adresowa C. Leuchsa (tom 12: Pomorze, wydanie 1885–1888) podaje przy każdym majątku jedynie właściciela i najbliższą stację pocztową. W rubryce „Fernere Gutsbesitzer im Kreise Demmin” („Pozostali właściciele majątków w powiecie Demmin”) widnieje po prostu: „Gültz: Hellmuth v. Maltzahn.” Pouczające jest co innego. Obok Herrmannshöh i Schossow także sąsiednie majątki Barkow, Seltz i Tützpatz mają dopisek „(Gültz)” – ich poczta przychodziła przez Gültz. Dzięki stacji kolejowej, poczcie i telegrafowi wieś była od 1877 roku węzłem komunikacyjnym okolicy.
1892: majątek owczarski
Pommersches Güter-Adressbuch z 1892 roku, wydany w szczecińskim wydawnictwie Friedrich Nagel przez Paula Niekammera, to pierwsze wydanie serii, z której pochodzą też tomy z 1928 i 1939 roku. Po raz pierwszy podaje ono stan inwentarza żywego.

| Majątek (1892) | Powierzchnia | Konie | Bydło (krowy) | Owce | Zakłady |
|---|---|---|---|---|---|
| Gültz | 1100 ha | 51 | 140 (109) | 1.600 | – |
| Herrmannshöhe | 726 ha | 44 | 117 (100) | 1.300 | – |
| Schossow | 579 ha | 37 | 78 (56) | 850 | – |
| Werder | 730 ha | 38 | 116 (90) | 700 | Cegielnia |
| Wodarg | 1123 ha | 48 | 126 (80) | 1.100 | Młyn wodny |
| łącznie | 4258 ha | 218 | 577 (435) | 5.550 |
Właścicielem wszystkich pięciu majątków jest „von Maltzahn, Helmuth, Freiherr”, przy majątkach sąsiednich z dopiskiem „auf Gültz” („na Gültz”); właściwym sądem rejonowym jest Treptow an der Tollense. Powierzchnie i dochód czysty co do marki zgadzają się z danymi z 1884 roku. Oba tomy czerpią z tego samego urzędowego wymiaru podatku gruntowego i tym samym wzajemnie się potwierdzają. Świnie podano w kolumnie na marginesie strony, która w wersji cyfrowej przy Gültz i Herrmannshöhe jest obcięta.
1905: nadprezydent i jego inspektorzy
Drugie wydanie Pommersches Güter-Adressbuch ukazało się w 1905 roku nakładem Paula Niekammera w Szczecinie. Jako właściciel figuruje teraz „Helmuth Freiherr v. Maltzahn, Oberpräsid. der Provinz Pommern, Exzellenz” – od 1900 roku inwestor dworu sprawował urząd w Szczecinie. Odpowiednio zmienił się sposób gospodarowania: Gültz, Hermannshöhe, Schossow, Werder i Wodarg mają teraz każdy inspektora jako zarządcę; Hermannshöhe, Werder i Wodarg prowadził ten sam człowiek. Nowością jest też telefon: już w 1905 roku Gültz ma przyłącze „Treptow a. T. 9”.

Tom jest wyraźnie związany z inwestorem dworu: otwiera go jego portret z faksymile podpisu. W dołączonym „Handbuch der Königlichen Behörden” (wykazie królewskich urzędów) figuruje on na pierwszym miejscu w prowincji – „Se. Exz. Dr. Frhr. v. Maltzahn, Kaiserl. Wirkl. Geh. Rat u. Ehrendoktor der Universität Greifswald”, zarazem przewodniczący rady prowincji i prezes prowincjonalnego kolegium szkolnego w Szczecinie. Stanowisko namiestnika jest „obecnie” nieobsadzone.

| Majątek (1905) | Powierzchnia | Dochód czysty | Konie | Bydło (krowy) | Owce | Świnie | Zakłady |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Gültz | 1100 ha | 28.110 M | 84 | 150 (128) | 1.150 | 20 | Telefon |
| Hermannshöhe | 726 ha | 14.569 M | 78 | 181 (152) | 700 | – | – |
| Schossow | 584 ha | 13.581 M | 60 | 132 (69) | 580 | 320 | – |
| Werder | 728 ha | 19.060 M | 60 | 110 (74) | 600 | – | Cegielnia |
| Wodarg | 938 ha | 18.141 M | 62 | 96 (59) | 690 | – | Młyn wodny |
| łącznie | 4076 ha | 93.461 M | 344 | 669 (482) | 3.720 | 340 |
Łączna powierzchnia Gültz wynosi 1100 hektarów – tyle samo co w 1892 roku, tylko w dokładniejszym podziale: 774 hektary gruntów ornych zamiast 790, za to po raz pierwszy 13 hektarów nieużytków, podwórzy i dróg. Samo gospodarstwo w ciągu trzynastu lat wyraźnie się jednak zmieniło: 84 konie zamiast 51, 128 krów zamiast 109 i już tylko 1150 owiec zamiast 1600. W tym samym czasie stado z Hermannshöhe zmalało z 1300 do 700 zwierząt, a stada wszystkich pięciu majątków z 5550 do 3720. Uwagę zwraca Wodarg: zamiast 1123 hektarów ma już tylko 938, a dochód czysty spadł z 19 640 do 18 141 marek.
1914: nadprezydent w stanie spoczynku – i znów więcej owiec
Czwarte wydanie, teraz pod tytułem Güter-Adreßbuch für die Provinz Pommern, ukazało się w 1914 roku nakładem lipskiego wydawnictwa Reichenbach. Właściciel figuruje tu jako „Helmuth Dr. Freiherr v. Maltzahn-Gültz, Oberpräsident der Prov. Pommern a. D., Exz., auf Gültz” – w 1911 roku odszedł z urzędu i znów mieszkał w majątku. Gültz i Hermannshöh nadal prowadzą inspektorzy; numer telefonu jest niezmiennie „Treptow a. T. 9”.

| Majątek (1914) | Powierzchnia | Dochód czysty | Konie | Bydło (krowy) | Owce | Świnie | Zakłady |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Gültz | 1100 ha | 28.476 M | 99 | 188 (111) | 1.560 | 36 | Telefon |
| Hermannshöh | 726 ha | 14.569 M | 89 | 232 (130) | 732 | 43 | Telefon |
| Schossow | 579 ha | 13.581 M | 61 | 142 (85) | 770 | 118 | Telefon |
| Werder | 730 ha | 19.299 M | 64 | 231 (108) | 805 | 17 | Telefon |
| Wodarg | 924 ha | 18.138 M | 62 | 228 (132) | 840 | 11 | Młyn wodny |
| łącznie | 4059 ha | 94.063 M | 375 | 1.021 (566) | 4.707 | 225 |
W porównaniu z 1905 rokiem rzucają się w oczy dwie rzeczy. Stado owiec w Gültz znów wzrosło do 1560 sztuk, prawie tyle co w 1892 roku, a we wszystkich pięciu majątkach razem było dobre 4700 owiec – około tysiąca więcej niż dziewięć lat wcześniej. Jednocześnie wyraźnie wzrosło pogłowie bydła, zwłaszcza w Werder i Wodarg, gdzie stada ponad się podwoiły. Wszystkie pięć majątków miało już telefon, Werder na przykład „Treptow a. T. 54”.
1928 i 1939: nowoczesne gospodarstwo
W 1928 roku właścicielem był Axel von Maltzahn, a jego syn Helmuth zarządcą w Gültz; liczby podajemy we wpisie o kolei i rolnictwie. W 9. wydaniu z 1939 roku (przedmowa: Lipsk, lipiec 1939; ujęte w granicach prowincji sprzed 1 października 1938) jako właścicielka wpisana jest wdowa po Axelu, Helene z domu von Platen, jej syn Helmuth jako pełnomocnik generalny, a do tego zarządca. Numer telefonu brzmi teraz „Treptow/Toll. 209” (w latach 1905 i 1928 jeszcze „Treptow a. T. 9”), a księga adresowa odnotowuje hodowlę koni, bydło zapisane w księdze hodowlanej, uprawę nasienną zbóż, koniczyny i nasion traw, trzy ciągniki Lanz Bulldog, trzy snopowiązałki napędzane od WOM oraz kolejkę polną. Hermannshöh z Marienhöhe obejmuje 852 hektary. Zamiast dochodu czystego z podatku gruntowego tom podaje teraz wartość jednostkową (Einheitswert): dla Gültz 1 201 200 marek Rzeszy.
Gültz na przestrzeni lat
| Majątek Gültz | 1879/1884 | 1892 | 1905 | 1914 | 1928 | 1939 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Powierzchnia | 1099,30 ha | 1100 ha | 1100 ha | 1100 ha | 1099 ha | 1103 ha |
| Konie | – | 51 | 84 | 99 | 96 | 82 |
| Bydło (krowy) | – | 140 (109) | 150 (128) | 188 (111) | 141 (66) | 186 (83) |
| Owce | – | 1.600 | 1.150 | 1.560 | 953 | 970 |
| Świnie | – | nieczytelne | 20 | 36 | 236 | 250 |
| Gospodarowanie | sam właściciel | sam właściciel | Inspektor | Inspektor | syn jako zarządca | pełnomocnik generalny i zarządca |
Rzucają się w oczy trzy rzeczy. Po pierwsze, przez ponad pięćdziesiąt lat Gültz zachował praktycznie tę samą wielkość, około 1100 hektarów: nie został ani podzielony, ani istotnie powiększony. Po drugie, zmienił się charakter gospodarstwa. W 1892 roku Gültz był majątkiem owczarskim z 1600 zwierzętami; w 1905 roku było ich tylko 1150, w 1914 znów 1560, a w 1928 poniżej tysiąca – chów owiec zmieniał się więc, zanim po pierwszej wojnie światowej zmalał. Chów świń rozwinął się natomiast późno, z 20 (1905) i 36 sztuk (1914) do 236 w 1928 roku, a liczba koni niemal się podwoiła; największy skok nastąpił już między 1892 a 1905 rokiem. Po trzecie, pojawiła się technika: w 1939 roku obok 82 koni w gospodarstwie stały trzy ciągniki.
Co pozostaje otwarte
- Wodarg ma w latach 1884 i 1892 około 1123 hektarów, w 1905 roku już tylko 938, w 1914 – 924, a w 1928 roku jako „Wodarg mit Kessiner Wassermühle” („Wodarg z młynem wodnym w Kessin”) 929 hektarów. Zmiana nastąpiła więc między 1892 a 1905 rokiem. Porównanie z 1879 rokiem pokazuje, gdzie: grunty orne (634 hektary) i łąki są w 1905 roku praktycznie niezmienione, natomiast las zmniejszył się z 363 do 177 hektarów – to około 186 hektarów, niemal dokładnie cały ubytek powierzchni. Czy las ten sprzedano, przekazano nadleśnictwu, czy przyłączono do innego majątku, nie wiemy.
- Liczba świń z 1892 roku pozostaje nieznana: w obu znanych wersjach cyfrowych (Google Books i archive.org) kolumna jest obcięta na brzegu strony.
Wszystkie księgi adresowe majątków Pomorza w skrócie
Dla wszystkich, którzy chcą sami poszukać – na przykład informacji o sąsiednim majątku – oto znane wydania obu wielkich serii. Gültz figuruje zawsze w powiecie Demmin, rejencji szczecińskiej, w okręgu sądu rejonowego Treptow a. Toll.
| Rok | Dzieło | Dla Gültz | Wersja cyfrowa |
|---|---|---|---|
| 1879 | Ellerholz/Lodemann/v. Wedell, General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer, zesz. II: prowincja Pomorze | opracowane | Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa |
| 1884 | Ellerholz, Handbuch des Grundbesitzes, Pomorze, wyd. 2 | opracowane | Google Books |
| 1892 | Pommersches Güter-Adressbuch (Niekammer), wyd. 1 | opracowane | Google Books, archive.org |
| 1893 | Handbuch des Grundbesitzes, Pomorze, wyd. 3 | jeszcze nie sprawdzone | – |
| 1900 | Uzupełnienie do Pommersches Güter-Adressbuch z 1892 roku (zmiany właścicieli, parcelacje) | jeszcze nie sprawdzone | – |
| 1905 | Pommersches Güter-Adressbuch, wyd. 2 | opracowane | Pomorska Biblioteka Cyfrowa |
| 1910 | Handbuch des Grundbesitzes, Pomorze, wyd. 4 | jeszcze nie sprawdzone | – |
| 1911 | Güter-Adreßbuch für die Provinz Pommern (Niekammer), wyd. 3 | jeszcze nie sprawdzone | – |
| 1914 | Güter-Adreßbuch für die Provinz Pommern, wyd. 4 | opracowane | archive.org, Bałtycka Biblioteka Cyfrowa |
| 1921 | Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter und Güter der Provinz Pommern, wyd. 6 | jeszcze nie sprawdzone | Martin-Opitz-Bibliothek |
| 1922 | Landwirtschaftliches Adressbuch …, wyd. 7 | jeszcze nie sprawdzone | – |
| 1924 | Handbuch des Grundbesitzes, Pomorze, wyd. 5 | jeszcze nie sprawdzone | – |
| 1928 | Landwirtschaftliches Adreßbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern, wyd. 8 | opracowane | Pomorska Biblioteka Cyfrowa |
| 1939 | Landwirtschaftliches Adreßbuch der Provinz Pommern, wyd. 9 | opracowane | archive.org, Bałtycka Biblioteka Cyfrowa |
Źródła: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche, I. Preußen, II. Lieferung: Die Provinz Pommern, Berlin: Selbstverlag des Landwirthschaftlich-Statistischen Bureaus, kwiecień 1879, powiat Demmin, s. 52–61 (egzemplarz i wersja cyfrowa Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa); P. Ellerholz, Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche, I. Preußen, II. Lieferung: Provinz Pommern, wyd. 2, Berlin: Nicolai 1884, s. 114–123 (egzemplarz Bayerische Staatsbibliothek); C. Leuchs, Adressbuch aller Länder der Erde der Kaufleute, Fabrikanten, Gewerbtreibenden, Gutsbesitzer, t. 12: Pommern, wyd. 7, 1885–1888, Norymberga, s. 59 n.; Pommersches Güter-Adressbuch, Stettin: Friedrich Nagel (Paul Niekammer) 1892, s. 17–25 (egzemplarz biblioteki Deutsches Museum); Pommersches Güter-Adressbuch, wyd. 2, Stettin: Paul Niekammer 1905, powiat Demmin, s. 10–15 (egzemplarz Biblioteki Uniwersytetu Gdańskiego); Güter-Adreßbuch für die Provinz Pommern, wyd. 4, Leipzig: Reichenbach 1914, powiat Demmin, s. 12–21; Niekammers Güter-Adressbuch Pommern, wyd. 8, 1928, powiat Demmin, hasło Gültz; Landwirtschaftliches Adreßbuch der Provinz Pommern, wyd. 9, Leipzig: Niekammer 1939, powiat Demmin, s. 14. Wersje cyfrowe Google Books, archive.org (kolekcja „Pommersches Adreßbücher”), Pomorska Biblioteka Cyfrowa i Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, domena publiczna; liczby sprawdzone przez Schloss Gültz na skanach, sumy przeliczone.