Schloss Gültz
Herb von Maltzahn-Gültz
Schloss Gültz
Zabytkowy dwór · Anno MDCCCLXXII
Sprache · Language · Język
13 października 20269 min czytania

Gültz w liczbach – majątek rycerski w księgach adresowych majątków ziemskich z lat 1884–1939

Księgi adresowe majątków ziemskich to suche wydawnictwa informacyjne: tabele z hektarami, markami i liczbą sztuk, przeznaczone dla urzędów, kupców i rolników. Właśnie dlatego są tak cenne dla historii majątku. W regularnych odstępach rejestrują te same dane – i pokazują w ten sposób, co się zmieniło, a co nie. Dla Gültz mamy teraz siedem tomów: 1879, 1884, 1892, 1905, 1914, 1928 i 1939, a do tego handlową księgę adresową z lat 1885/88. Wydanie z 1928 roku omówiliśmy już we wpisie o kolei i rolnictwie; tutaj dochodzą pozostałe.

1879: trzy majątki – Werder i Wodarg jeszcze w obcych rękach

Najstarszym tomem jest General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche autorstwa P. Ellerholza, H. Lodemanna i H. von Wedella, zeszyt dla prowincji Pomorze, stan na kwiecień 1879 roku – poprzednik podręcznika z 1884 roku. Dla Gültz podaje on już dokładnie te same wartości, które podręcznik powtarza pięć lat później: 789,74 hektara gruntów ornych, 149,63 łąk, 13,85 pastwisk, 143,02 lasu i 3,06 wód, łącznie 1099,30 hektara i 28 476,39 marki dochodu czystego z podatku gruntowego. Właścicielem jest „Hellmuth Baron von Maltzahn”, który mieszka w majątku; Gültz ma już pocztę, telegraf i stację kolejową („Gültz P.T.E.”).

Fragment tabeli z nagłówkiem: Gültz, majątek rycerski, grunty orne 789,74, łąki 149,63, pastwiska 13,85, las 143,02, wody 3,06, łącznie 1099,30 hektara, dochód czysty z podatku gruntowego 28 476,39 marki; poniżej Herrmannshöh
Gültz i Herrmannshöh w General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer, prowincja Pomorze, Berlin 1879, s. 54. Egzemplarz i wersja cyfrowa: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa (domena publiczna).

Wiele mówi to, czego brakuje. Pod nazwiskiem inwestora dworu figurują w 1879 roku tylko trzy majątki: Gültz, Herrmannshöh (726,02 hektara) i Schossow (579,01 hektara), łącznie 2404,33 hektara. Werder i Wodarg należą jeszcze do Alberta Juliusa hrabiego von Zieten-Schwerin z Wustrau w powiecie Ruppin. W podręczniku z 1884 roku oba są już własnością Maltzahnów. Tom potwierdza więc, że Werder i Wodarg doszły dopiero po kwietniu 1879 roku – co zgadza się z rokiem zakupu 1881 podanym w kronice rodzinnej.

1884: 1099 hektarów, gospodarowanie na własny rachunek

Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche P. Ellerholza, tom Pomorze w drugim wydaniu (Berlin 1884), podaje dla każdego majątku powierzchnie według rodzajów użytków, czysty dochód podatku gruntowego, właściciela, dzierżawcę, połączenia komunikacyjne i zakłady pomocnicze. Dla Gültz figuruje tam:

Fragment tabeli: Gültz, Rtgt., grunty orne 789,74, łąki 149,63, pastwiska 13,85, las 143,02, wody 3,06, razem 1099,30 hektara, czysty dochód podatku gruntowego 28 476,39 marki; poniżej Herrmannshöh
Gültz i Herrmannshöh w Handbuch des Grundbesitzes, Pomorze, wyd. 2, 1884, s. 116. Egzemplarz Bayerische Staatsbibliothek, wersja cyfrowa Google Books (domena publiczna).
Majątek rycerski Gültz 1884Hektary
Grunty orne łącznie z ogrodami789,74
Łąki149,63
Pastwiska13,85
Las143,02
Wody3,06
Razem1.099,30
Czysty dochód podatku gruntowego28 476,39 marki

Jako właściciel wpisany jest „Hellmuth Baron v. Maltzahn”, nie figuruje natomiast żaden dzierżawca ani administrator: inwestor dworu sam gospodarował majątkiem. Poczta, telegraf i stacja kolejowa znajdowały się w miejscowości („Gültz P.T.E.”), a w opisie powiatu czytamy: „Stacjami kolejowymi w powiecie są: Treptow a. T., Gültz, Sternfeld, Demmin.”

Gültz nie był jedynym majątkiem inwestora. W tym samym tomie pod jego nazwiskiem figurują cztery kolejne majątki w powiecie Demmin:

Majątek (1884)PowierzchniaDochód czystyAdnotacja w podręczniku
Gültz1099,30 ha28.476,39 M–
Herrmannshöh726,02 ha14.568,75 M„Szczególnie piękne bydło”
Schossow579,01 ha13.577,82 M„Wprost znakomita hodowla bydła, rasa holenderska”
Werder729,89 ha19.298,49 MCegielnia
Wodarg1123,85 ha19.639,56 MMłyn wodny
łącznie4258,07 ha95.561,01 M

1885/88: Gültz jako stacja pocztowa

Handlowa księga adresowa C. Leuchsa (tom 12: Pomorze, wydanie 1885–1888) podaje przy każdym majątku jedynie właściciela i najbliższą stację pocztową. W rubryce „Fernere Gutsbesitzer im Kreise Demmin” („Pozostali właściciele majątków w powiecie Demmin”) widnieje po prostu: „Gültz: Hellmuth v. Maltzahn.” Pouczające jest co innego. Obok Herrmannshöh i Schossow także sąsiednie majątki Barkow, Seltz i Tützpatz mają dopisek „(Gültz)” – ich poczta przychodziła przez Gültz. Dzięki stacji kolejowej, poczcie i telegrafowi wieś była od 1877 roku węzłem komunikacyjnym okolicy.

1892: majątek owczarski

Pommersches Güter-Adressbuch z 1892 roku, wydany w szczecińskim wydawnictwie Friedrich Nagel przez Paula Niekammera, to pierwsze wydanie serii, z której pochodzą też tomy z 1928 i 1939 roku. Po raz pierwszy podaje ono stan inwentarza żywego.

Fragment tabeli: Gültz, Rtgt., 790, 150, 14, 143, 3, razem 1100 hektarów, dochód czysty 28 476 marek, 51 koni, 140 sztuk bydła, w tym 109 krów, 1600 owiec; poniżej Herrmannshöhe
Gültz i Herrmannshöhe w Pommersches Güter-Adressbuch, Szczecin 1892, s. 18. Egzemplarz biblioteki Deutsches Museum, wersja cyfrowa Google Books (domena publiczna).
Majątek (1892)PowierzchniaKonieBydło (krowy)OwceZakłady
Gültz1100 ha51140 (109)1.600–
Herrmannshöhe726 ha44117 (100)1.300–
Schossow579 ha3778 (56)850–
Werder730 ha38116 (90)700Cegielnia
Wodarg1123 ha48126 (80)1.100Młyn wodny
łącznie4258 ha218577 (435)5.550

Właścicielem wszystkich pięciu majątków jest „von Maltzahn, Helmuth, Freiherr”, przy majątkach sąsiednich z dopiskiem „auf Gültz” („na Gültz”); właściwym sądem rejonowym jest Treptow an der Tollense. Powierzchnie i dochód czysty co do marki zgadzają się z danymi z 1884 roku. Oba tomy czerpią z tego samego urzędowego wymiaru podatku gruntowego i tym samym wzajemnie się potwierdzają. Świnie podano w kolumnie na marginesie strony, która w wersji cyfrowej przy Gültz i Herrmannshöhe jest obcięta.

1905: nadprezydent i jego inspektorzy

Drugie wydanie Pommersches Güter-Adressbuch ukazało się w 1905 roku nakładem Paula Niekammera w Szczecinie. Jako właściciel figuruje teraz „Helmuth Freiherr v. Maltzahn, Oberpräsid. der Provinz Pommern, Exzellenz” – od 1900 roku inwestor dworu sprawował urząd w Szczecinie. Odpowiednio zmienił się sposób gospodarowania: Gültz, Hermannshöhe, Schossow, Werder i Wodarg mają teraz każdy inspektora jako zarządcę; Hermannshöhe, Werder i Wodarg prowadził ten sam człowiek. Nowością jest też telefon: już w 1905 roku Gültz ma przyłącze „Treptow a. T. 9”.

Sztychowany portret starszego pana z pełną brodą, w ciemnym garniturze i krawacie; poniżej faksymile podpisu H. Frh. v. Maltzahn-Gültz i wiersz Oberpräsident der Provinz Pommern
Frontispis Pommersches Güter-Adressbuch z 1905 roku: „H. Frh. v. Maltzahn-Gültz, Oberpräsident der Provinz Pommern”, nakładem Paula Niekammera w Szczecinie (domena publiczna).

Tom jest wyraźnie związany z inwestorem dworu: otwiera go jego portret z faksymile podpisu. W dołączonym „Handbuch der Königlichen Behörden” (wykazie królewskich urzędów) figuruje on na pierwszym miejscu w prowincji – „Se. Exz. Dr. Frhr. v. Maltzahn, Kaiserl. Wirkl. Geh. Rat u. Ehrendoktor der Universität Greifswald”, zarazem przewodniczący rady prowincji i prezes prowincjonalnego kolegium szkolnego w Szczecinie. Stanowisko namiestnika jest „obecnie” nieobsadzone.

Fragment tabeli z nagłówkiem: Gültz, majątek rycerski, dochód czysty 28 110 marek, łącznie 1100 hektarów, grunty orne 774, łąki 153, pastwiska 14, lasy 143, nieużytki 13, wody 3, 84 konie, 150 sztuk bydła, w tym 128 krów, 1150 owiec, 20 świń, telefon Treptow a. T. 9; poniżej Hermannshöhe
Gültz i Hermannshöhe w Pommersches Güter-Adressbuch, wyd. 2, Szczecin 1905, s. 10. Egzemplarz Biblioteki Uniwersytetu Gdańskiego, wersja cyfrowa Pomorska Biblioteka Cyfrowa (domena publiczna).
Majątek (1905)PowierzchniaDochód czystyKonieBydło (krowy)OwceŚwinieZakłady
Gültz1100 ha28.110 M84150 (128)1.15020Telefon
Hermannshöhe726 ha14.569 M78181 (152)700––
Schossow584 ha13.581 M60132 (69)580320–
Werder728 ha19.060 M60110 (74)600–Cegielnia
Wodarg938 ha18.141 M6296 (59)690–Młyn wodny
łącznie4076 ha93.461 M344669 (482)3.720340

Łączna powierzchnia Gültz wynosi 1100 hektarów – tyle samo co w 1892 roku, tylko w dokładniejszym podziale: 774 hektary gruntów ornych zamiast 790, za to po raz pierwszy 13 hektarów nieużytków, podwórzy i dróg. Samo gospodarstwo w ciągu trzynastu lat wyraźnie się jednak zmieniło: 84 konie zamiast 51, 128 krów zamiast 109 i już tylko 1150 owiec zamiast 1600. W tym samym czasie stado z Hermannshöhe zmalało z 1300 do 700 zwierząt, a stada wszystkich pięciu majątków z 5550 do 3720. Uwagę zwraca Wodarg: zamiast 1123 hektarów ma już tylko 938, a dochód czysty spadł z 19 640 do 18 141 marek.

1914: nadprezydent w stanie spoczynku – i znów więcej owiec

Czwarte wydanie, teraz pod tytułem Güter-Adreßbuch für die Provinz Pommern, ukazało się w 1914 roku nakładem lipskiego wydawnictwa Reichenbach. Właściciel figuruje tu jako „Helmuth Dr. Freiherr v. Maltzahn-Gültz, Oberpräsident der Prov. Pommern a. D., Exz., auf Gültz” – w 1911 roku odszedł z urzędu i znów mieszkał w majątku. Gültz i Hermannshöh nadal prowadzą inspektorzy; numer telefonu jest niezmiennie „Treptow a. T. 9”.

Fragment tabeli z nagłówkiem: Gültz, majątek rycerski, dochód czysty 28 476 marek, łącznie 1100 hektarów, grunty orne 790, łąki 150, pastwiska 14, las 143, wody 3, 99 koni, 188 sztuk bydła, w tym 111 krów, 1560 owiec, 36 świń, telefon Treptow a. T. 9; poniżej Hermannshöh z folwarkiem Marienhöhe
Gültz i Hermannshöh w Güter-Adreßbuch für die Provinz Pommern, wyd. 4, Lipsk 1914, s. 12. Wersja cyfrowa archive.org (domena publiczna).
Majątek (1914)PowierzchniaDochód czystyKonieBydło (krowy)OwceŚwinieZakłady
Gültz1100 ha28.476 M99188 (111)1.56036Telefon
Hermannshöh726 ha14.569 M89232 (130)73243Telefon
Schossow579 ha13.581 M61142 (85)770118Telefon
Werder730 ha19.299 M64231 (108)80517Telefon
Wodarg924 ha18.138 M62228 (132)84011Młyn wodny
łącznie4059 ha94.063 M3751.021 (566)4.707225

W porównaniu z 1905 rokiem rzucają się w oczy dwie rzeczy. Stado owiec w Gültz znów wzrosło do 1560 sztuk, prawie tyle co w 1892 roku, a we wszystkich pięciu majątkach razem było dobre 4700 owiec – około tysiąca więcej niż dziewięć lat wcześniej. Jednocześnie wyraźnie wzrosło pogłowie bydła, zwłaszcza w Werder i Wodarg, gdzie stada ponad się podwoiły. Wszystkie pięć majątków miało już telefon, Werder na przykład „Treptow a. T. 54”.

1928 i 1939: nowoczesne gospodarstwo

W 1928 roku właścicielem był Axel von Maltzahn, a jego syn Helmuth zarządcą w Gültz; liczby podajemy we wpisie o kolei i rolnictwie. W 9. wydaniu z 1939 roku (przedmowa: Lipsk, lipiec 1939; ujęte w granicach prowincji sprzed 1 października 1938) jako właścicielka wpisana jest wdowa po Axelu, Helene z domu von Platen, jej syn Helmuth jako pełnomocnik generalny, a do tego zarządca. Numer telefonu brzmi teraz „Treptow/Toll. 209” (w latach 1905 i 1928 jeszcze „Treptow a. T. 9”), a księga adresowa odnotowuje hodowlę koni, bydło zapisane w księdze hodowlanej, uprawę nasienną zbóż, koniczyny i nasion traw, trzy ciągniki Lanz Bulldog, trzy snopowiązałki napędzane od WOM oraz kolejkę polną. Hermannshöh z Marienhöhe obejmuje 852 hektary. Zamiast dochodu czystego z podatku gruntowego tom podaje teraz wartość jednostkową (Einheitswert): dla Gültz 1 201 200 marek Rzeszy.

Gültz na przestrzeni lat

Majątek Gültz1879/188418921905191419281939
Powierzchnia1099,30 ha1100 ha1100 ha1100 ha1099 ha1103 ha
Konie–5184999682
Bydło (krowy)–140 (109)150 (128)188 (111)141 (66)186 (83)
Owce–1.6001.1501.560953970
Świnie–nieczytelne2036236250
Gospodarowaniesam właścicielsam właścicielInspektorInspektorsyn jako zarządcapełnomocnik generalny i zarządca

Rzucają się w oczy trzy rzeczy. Po pierwsze, przez ponad pięćdziesiąt lat Gültz zachował praktycznie tę samą wielkość, około 1100 hektarów: nie został ani podzielony, ani istotnie powiększony. Po drugie, zmienił się charakter gospodarstwa. W 1892 roku Gültz był majątkiem owczarskim z 1600 zwierzętami; w 1905 roku było ich tylko 1150, w 1914 znów 1560, a w 1928 poniżej tysiąca – chów owiec zmieniał się więc, zanim po pierwszej wojnie światowej zmalał. Chów świń rozwinął się natomiast późno, z 20 (1905) i 36 sztuk (1914) do 236 w 1928 roku, a liczba koni niemal się podwoiła; największy skok nastąpił już między 1892 a 1905 rokiem. Po trzecie, pojawiła się technika: w 1939 roku obok 82 koni w gospodarstwie stały trzy ciągniki.

Co pozostaje otwarte

  • Wodarg ma w latach 1884 i 1892 około 1123 hektarów, w 1905 roku już tylko 938, w 1914 – 924, a w 1928 roku jako „Wodarg mit Kessiner Wassermühle” („Wodarg z młynem wodnym w Kessin”) 929 hektarów. Zmiana nastąpiła więc między 1892 a 1905 rokiem. Porównanie z 1879 rokiem pokazuje, gdzie: grunty orne (634 hektary) i łąki są w 1905 roku praktycznie niezmienione, natomiast las zmniejszył się z 363 do 177 hektarów – to około 186 hektarów, niemal dokładnie cały ubytek powierzchni. Czy las ten sprzedano, przekazano nadleśnictwu, czy przyłączono do innego majątku, nie wiemy.
  • Liczba świń z 1892 roku pozostaje nieznana: w obu znanych wersjach cyfrowych (Google Books i archive.org) kolumna jest obcięta na brzegu strony.

Wszystkie księgi adresowe majątków Pomorza w skrócie

Dla wszystkich, którzy chcą sami poszukać – na przykład informacji o sąsiednim majątku – oto znane wydania obu wielkich serii. Gültz figuruje zawsze w powiecie Demmin, rejencji szczecińskiej, w okręgu sądu rejonowego Treptow a. Toll.

RokDziełoDla GültzWersja cyfrowa
1879Ellerholz/Lodemann/v. Wedell, General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer, zesz. II: prowincja PomorzeopracowaneKujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa
1884Ellerholz, Handbuch des Grundbesitzes, Pomorze, wyd. 2opracowaneGoogle Books
1892Pommersches Güter-Adressbuch (Niekammer), wyd. 1opracowaneGoogle Books, archive.org
1893Handbuch des Grundbesitzes, Pomorze, wyd. 3jeszcze nie sprawdzone–
1900Uzupełnienie do Pommersches Güter-Adressbuch z 1892 roku (zmiany właścicieli, parcelacje)jeszcze nie sprawdzone–
1905Pommersches Güter-Adressbuch, wyd. 2opracowanePomorska Biblioteka Cyfrowa
1910Handbuch des Grundbesitzes, Pomorze, wyd. 4jeszcze nie sprawdzone–
1911Güter-Adreßbuch für die Provinz Pommern (Niekammer), wyd. 3jeszcze nie sprawdzone–
1914Güter-Adreßbuch für die Provinz Pommern, wyd. 4opracowanearchive.org, Bałtycka Biblioteka Cyfrowa
1921Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter und Güter der Provinz Pommern, wyd. 6jeszcze nie sprawdzoneMartin-Opitz-Bibliothek
1922Landwirtschaftliches Adressbuch …, wyd. 7jeszcze nie sprawdzone–
1924Handbuch des Grundbesitzes, Pomorze, wyd. 5jeszcze nie sprawdzone–
1928Landwirtschaftliches Adreßbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern, wyd. 8opracowanePomorska Biblioteka Cyfrowa
1939Landwirtschaftliches Adreßbuch der Provinz Pommern, wyd. 9opracowanearchive.org, Bałtycka Biblioteka Cyfrowa

Źródła: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche, I. Preußen, II. Lieferung: Die Provinz Pommern, Berlin: Selbstverlag des Landwirthschaftlich-Statistischen Bureaus, kwiecień 1879, powiat Demmin, s. 52–61 (egzemplarz i wersja cyfrowa Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa); P. Ellerholz, Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche, I. Preußen, II. Lieferung: Provinz Pommern, wyd. 2, Berlin: Nicolai 1884, s. 114–123 (egzemplarz Bayerische Staatsbibliothek); C. Leuchs, Adressbuch aller Länder der Erde der Kaufleute, Fabrikanten, Gewerbtreibenden, Gutsbesitzer, t. 12: Pommern, wyd. 7, 1885–1888, Norymberga, s. 59 n.; Pommersches Güter-Adressbuch, Stettin: Friedrich Nagel (Paul Niekammer) 1892, s. 17–25 (egzemplarz biblioteki Deutsches Museum); Pommersches Güter-Adressbuch, wyd. 2, Stettin: Paul Niekammer 1905, powiat Demmin, s. 10–15 (egzemplarz Biblioteki Uniwersytetu Gdańskiego); Güter-Adreßbuch für die Provinz Pommern, wyd. 4, Leipzig: Reichenbach 1914, powiat Demmin, s. 12–21; Niekammers Güter-Adressbuch Pommern, wyd. 8, 1928, powiat Demmin, hasło Gültz; Landwirtschaftliches Adreßbuch der Provinz Pommern, wyd. 9, Leipzig: Niekammer 1939, powiat Demmin, s. 14. Wersje cyfrowe Google Books, archive.org (kolekcja „Pommersches Adreßbücher”), Pomorska Biblioteka Cyfrowa i Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, domena publiczna; liczby sprawdzone przez Schloss Gültz na skanach, sumy przeliczone.

Wszystkie wpisy: Z archiwum