Gültz w liczbach – majątek rycerski w księgach adresowych majątków ziemskich z lat 1884–1939

Księgi adresowe majątków ziemskich to suche wydawnictwa informacyjne: tabele z hektarami, markami i liczbą sztuk, przeznaczone dla urzędów, kupców i rolników. Właśnie dlatego są tak cenne dla historii majątku. W regularnych odstępach rejestrują te same dane – i pokazują w ten sposób, co się zmieniło, a co nie. Dla Gültz mamy teraz cztery tomy: 1884, 1892, 1928 i 1939, a do tego handlową księgę adresową z lat 1885/88. Wydanie z 1928 roku omówiliśmy już we wpisie o kolei i rolnictwie; tutaj dochodzą pozostałe.

1884: 1099 hektarów, gospodarowanie na własny rachunek

Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche P. Ellerholza, tom Pomorze w drugim wydaniu (Berlin 1884), podaje dla każdego majątku powierzchnie według rodzajów użytków, czysty dochód podatku gruntowego, właściciela, dzierżawcę, połączenia komunikacyjne i zakłady pomocnicze. Dla Gültz figuruje tam:

Jako właściciel wpisany jest „Hellmuth Baron v. Maltzahn”, nie figuruje natomiast żaden dzierżawca ani administrator: inwestor dworu sam gospodarował majątkiem. Poczta, telegraf i stacja kolejowa znajdowały się w miejscowości („Gültz P.T.E.”), a w opisie powiatu czytamy: „Stacjami kolejowymi w powiecie są: Treptow a. T., Gültz, Sternfeld, Demmin.”

Gültz nie był jedynym majątkiem inwestora. W tym samym tomie pod jego nazwiskiem figurują cztery kolejne majątki w powiecie Demmin:

1885/88: Gültz jako stacja pocztowa

Handlowa księga adresowa C. Leuchsa (tom 12: Pomorze, wydanie 1885–1888) podaje przy każdym majątku jedynie właściciela i najbliższą stację pocztową. W rubryce „Fernere Gutsbesitzer im Kreise Demmin” („Pozostali właściciele majątków w powiecie Demmin”) widnieje po prostu: „Gültz: Hellmuth v. Maltzahn.” Pouczające jest co innego. Obok Herrmannshöh i Schossow także sąsiednie majątki Barkow, Seltz i Tützpatz mają dopisek „(Gültz)” – ich poczta przychodziła przez Gültz. Dzięki stacji kolejowej, poczcie i telegrafowi wieś była od 1877 roku węzłem komunikacyjnym okolicy.

1892: majątek owczarski

Pommersches Güter-Adressbuch z 1892 roku, wydany w szczecińskim wydawnictwie Friedrich Nagel przez Paula Niekammera, to pierwsze wydanie serii, z której pochodzą też tomy z 1928 i 1939 roku. Po raz pierwszy podaje ono stan inwentarza żywego.

Właścicielem wszystkich pięciu majątków jest „von Maltzahn, Helmuth, Freiherr”, przy majątkach sąsiednich z dopiskiem „auf Gültz” („na Gültz”); właściwym sądem rejonowym jest Treptow an der Tollense. Powierzchnie i dochód czysty co do marki zgadzają się z danymi z 1884 roku. Oba tomy czerpią z tego samego urzędowego wymiaru podatku gruntowego i tym samym wzajemnie się potwierdzają. Świnie podano w kolumnie na marginesie strony, która w wersji cyfrowej przy Gültz i Herrmannshöhe jest obcięta.

1928 i 1939: nowoczesne gospodarstwo

W 1928 roku właścicielem był Axel von Maltzahn, a jego syn Helmuth zarządcą w Gültz; liczby podajemy we wpisie o kolei i rolnictwie. W kolejnym wydaniu – sądząc po treści, z 1939 roku – jako właścicielka wpisana jest wdowa po Axelu, Helene z domu von Platen, jej syn Helmuth jako pełnomocnik generalny, a do tego zarządca. Gültz ma już przyłącze telefoniczne („Treptow/Toll. 209”), a księga adresowa odnotowuje hodowlę koni, bydło zapisane w księdze hodowlanej, uprawę nasienną zbóż, koniczyny i nasion traw, trzy ciągniki Lanz Bulldog, trzy snopowiązałki napędzane od WOM oraz kolejkę polną. Hermannshöh z Marienhöhe obejmuje 852 hektary.

Gültz na przestrzeni lat

Rzucają się w oczy trzy rzeczy. Po pierwsze, przez ponad pięćdziesiąt lat Gültz zachował praktycznie tę samą wielkość, około 1100 hektarów: nie został ani podzielony, ani istotnie powiększony. Po drugie, zmienił się charakter gospodarstwa. W 1892 roku Gültz był majątkiem owczarskim z 1600 zwierzętami; do 1928 roku pogłowie spadło poniżej tysiąca, za to rozwinął się chów świń, a liczba koni niemal się podwoiła. Po trzecie, pojawiła się technika: w 1939 roku obok 82 koni w gospodarstwie stały trzy ciągniki.

Co pozostaje otwarte

• Wodarg ma w latach 1884 i 1892 około 1123 hektarów, w 1928 roku jako „Wodarg mit Kessiner Wassermühle” („Wodarg z młynem wodnym w Kessin”) już tylko 929 hektarów. Czy w międzyczasie oddano część ziemi lub zmieniono podział, nie wiemy.
• Rok wydania najnowszego tomu wnioskujemy z treści (właścicielką jest wdowa po Axelu, który zmarł w 1931 roku). Strony tytułowej jeszcze nie mamy.
• Brakuje nam jeszcze wydania z 1914 roku. Pokazałoby ono czasy, gdy inwestor dworu był nadprezydentem prowincji Pomorze w Szczecinie.

Źródła: P. Ellerholz, Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche, I. Preußen, II. Lieferung: Provinz Pommern, wyd. 2, Berlin: Nicolai 1884, s. 114–123 (egzemplarz Bayerische Staatsbibliothek); C. Leuchs, Adressbuch aller Länder der Erde der Kaufleute, Fabrikanten, Gewerbtreibenden, Gutsbesitzer, t. 12: Pommern, wyd. 7, 1885–1888, Norymberga, s. 59 n.; Pommersches Güter-Adressbuch, Stettin: Friedrich Nagel (Paul Niekammer) 1892, s. 17–25 (egzemplarz biblioteki Deutsches Museum); Niekammers Güter-Adressbuch Pommern, wyd. 8, 1928 i wydanie kolejne (prawdopodobnie 1939), powiat Demmin, hasło Gültz. Wersje cyfrowe Google Books lub Pomorska Biblioteka Cyfrowa, domena publiczna; liczby sprawdzone przez Schloss Gültz na skanach, sumy przeliczone.